Niên đại: Khoảng cuối thế kỷ XVIII
Chất liệu: Giấy dó, màu vẽ truyền thống
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Tranh thờ cổ, tranh phong tục lịch sử, thể hiện cảnh văn quan vinh quy bái tổ.
Nơi phát hiện: Đền Độc Lôi, tỉnh Nghệ An.
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội.
Giới thiệu hiện vật
Văn quan vinh quy đồ là bức tranh cổ thể hiện cảnh đoàn rước một vị văn quan trở về quê hương trong nghi lễ vinh quy, thuộc nhóm tranh thờ và tranh phong tục đặc sắc của mỹ thuật Việt Nam thời Lê Trung hưng. Tác phẩm có nguồn gốc từ đền Độc Lôi ở Nghệ An, nơi từng lưu giữ một bộ tranh thờ gồm 14 bức với những chủ đề khác nhau, trong đó nổi bật là Văn quan vinh quy đồ, Võ quan vinh quy đồ, Giảng học đồ và Ngoại quốc đồ. Theo nghiên cứu của Chu Quang Trứ, đây là nhóm tranh khổ lớn, có giá trị nghệ thuật đáng chú ý, sử dụng hình thức kể chuyện bằng hình ảnh để phản ánh những quan niệm, sinh hoạt và thiết chế văn hóa của xã hội truyền thống. Bức Văn quan vinh quy đồ hiện được giới thiệu trong hệ thống trưng bày của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, là nguồn tư liệu quý để tìm hiểu văn hóa khoa bảng, nghi lễ vinh quy và đời sống xã hội Đại Việt thế kỷ XVIII.
Về bố cục và phong cách tạo hình, tác phẩm được tổ chức theo dạng tranh trục đứng, với nhiều cảnh và nhóm nhân vật nối tiếp nhau, tạo thành một đoàn rước đông đảo. Các nhân vật xuất hiện trong những tư thế khác nhau, từ cưỡi ngựa, ngồi kiệu đến đi bộ, mang theo cờ, lọng và những vật dụng phục vụ nghi lễ. Nổi bật trong đoàn rước là hình tượng vị văn quan cùng những người tùy tùng, được thể hiện trong trang phục trang trọng, xung quanh là các nhóm người tham gia đưa đón. Những chiếc lọng lớn, cờ hiệu, kiệu rước và ngựa được bố trí đan xen, góp phần nhấn mạnh tính chất long trọng của nghi lễ vinh quy. Bên cạnh các nhân vật nam giới còn xuất hiện hình tượng phụ nữ, người hầu và những thành phần khác trong xã hội, phản ánh sự tham gia của nhiều tầng lớp vào hoạt động nghi lễ truyền thống. Các nhân vật được sắp xếp thành từng nhóm theo chiều dọc của tác phẩm, tạo nên nhịp điệu chuyển động liên tục, gợi không khí náo nhiệt của một cuộc rước lớn.
Đặc biệt, trang phục của các nhân vật là một trong những yếu tố có giá trị nghiên cứu nổi bật của bức tranh. Những người tham gia đoàn rước mặc nhiều loại áo khác nhau, trong đó có áo cổ tròn, áo giao lĩnh, áo thân dài và trang phục có đai thắt, kết hợp với các kiểu mũ, khăn đội đầu đặc trưng. Hình tượng phụ nữ trong tranh được Trần Quang Đức sử dụng làm tư liệu đối chiếu khi nghiên cứu loại áo cổ tròn bốn vạt thời Lê Trung hưng. Bên cạnh đó, sự khác biệt giữa y phục của vị quan, người hầu, lính lệ và những người tham gia đoàn rước cũng phản ánh phần nào trật tự xã hội, địa vị và chức năng của các thành phần trong nghi lễ. Những chi tiết này khiến tác phẩm không chỉ mang ý nghĩa minh họa cho truyền thống khoa bảng mà còn trở thành nguồn tư liệu trực quan để tìm hiểu lịch sử trang phục và đời sống sinh hoạt của cư dân Đàng Ngoài thế kỷ XVIII.
Về kỹ thuật, Văn quan vinh quy đồ sử dụng phương pháp tạo hình mang tính tự sự, kết hợp nhiều lớp cảnh và nhóm nhân vật trên cùng một mặt phẳng hội họa. Người họa sĩ không chú trọng tuân thủ nguyên tắc phối cảnh xa gần mà tổ chức hình tượng theo trình tự câu chuyện, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các nhân vật thông qua vị trí và cách sắp xếp trong bố cục. Các đường nét khoanh hình tương đối rõ ràng, hình người được thể hiện giản lược nhưng vẫn phân biệt được tư thế, trang phục và hoạt động. Những gam màu đỏ, vàng, xanh, nâu kết hợp với nền giấy sáng tạo nên sự tương phản sinh động, góp phần diễn tả không khí trang nghiêm mà náo nhiệt của cuộc rước. Theo nhận xét của Chu Quang Trứ về bộ tranh đền Độc Lôi, các tác phẩm có đặc điểm chung là sử dụng đường viền màu chàm và các mảng màu sẫm tạo thành khung bao quanh, giúp làm nổi bật những hình tượng và cảnh quan bên trong. Phương thức tổ chức này thể hiện sự kết hợp giữa nghệ thuật tranh thờ, tranh trang trí và lối kể chuyện bằng hình ảnh, tạo nên đặc trưng riêng của hội họa dân gian Việt Nam thời Lê Trung hưng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu hội họa quý hiếm phản ánh nghi lễ vinh quy và vị trí của tầng lớp quan lại, trí thức trong xã hội Đại Việt thời Lê Trung hưng. Tác phẩm góp phần tái hiện hình thức tổ chức đoàn rước, hệ thống nghi trượng, phương tiện di chuyển, trang phục và những thành phần tham gia vào nghi lễ đón rước người đỗ đạt trở về quê hương. Những chi tiết về cờ hiệu, lọng, kiệu, ngựa và cách bố trí người hầu cận cung cấp nguồn cứ liệu trực quan để nghiên cứu hoạt động nghi lễ và trật tự xã hội trong đời sống truyền thống. Đặc biệt, sự hiện diện của nhiều tầng lớp trong cùng một bố cục góp phần phản ánh mối quan hệ giữa thiết chế khoa cử của nhà nước với cộng đồng làng xã, đồng thời cho thấy ý nghĩa xã hội của việc đỗ đạt và vinh quy trong nền văn hóa Nho học Việt Nam.
Giá trị văn hóa: Thể hiện truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, đề cao khoa bảng và đạo lý uống nước nhớ nguồn trong đời sống văn hóa người Việt. Nghi lễ vinh quy không chỉ nhằm tôn vinh cá nhân đạt thành tựu học vấn mà còn biểu đạt lòng biết ơn đối với tổ tiên, gia đình và quê hương, những yếu tố được xem là nền tảng của sự thành đạt. Hình tượng đoàn rước đông đảo trong tranh cho thấy tính cộng đồng của nghi lễ, nơi vinh dự của người đỗ đạt đồng thời trở thành niềm tự hào của dòng họ và làng xã. Tác phẩm vì vậy phản ánh sâu sắc ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đối với đời sống tinh thần Đại Việt, đặc biệt là quan niệm đề cao học vấn, danh dự gia tộc và trách nhiệm của người làm quan đối với cộng đồng. Việc bức tranh được lưu giữ trong không gian thờ tự tại đền Độc Lôi còn góp phần cho thấy sự gắn bó giữa hội họa truyền thống với sinh hoạt tín ngưỡng và ký ức văn hóa địa phương.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tranh thờ và tranh phong tục Việt Nam thế kỷ XVIII, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa phương pháp tạo hình ước lệ với lối kể chuyện bằng hình ảnh. Bố cục trải dài theo chiều dọc, các nhóm nhân vật được sắp xếp liên tiếp cùng những phương tiện, nghi trượng và cảnh sinh hoạt tạo nên nhịp điệu chuyển động sinh động. Nghệ thuật sử dụng đường nét giản lược, mảng màu rõ ràng cùng phương thức nhấn mạnh nhân vật trung tâm đã góp phần thể hiện không khí trang trọng của nghi lễ mà vẫn giữ được tính gần gũi, mộc mạc của hội họa dân gian. Đặc biệt, sự phối hợp giữa các gam màu trầm và những mảng màu tươi sáng, kết hợp đường viền chàm bao quanh, tạo nên tổng thể hài hòa, giàu tính trang trí. Tác phẩm đồng thời cho thấy khả năng tái hiện các hoạt động xã hội phức tạp bằng ngôn ngữ hội họa truyền thống, góp phần làm phong phú diện mạo mỹ thuật Việt Nam thời Lê Trung hưng.
Giá trị độc đáo: Là một trong những tác phẩm tranh thờ cổ hiếm hoi còn được biết đến với nội dung tái hiện tương đối đầy đủ nghi lễ văn quan vinh quy, có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử khoa cử, lễ nghi và văn hóa trang phục Việt Nam. Khác với những tranh chân dung truyền thần chỉ tập trung khắc họa một cá nhân, tác phẩm thể hiện cả một sự kiện xã hội thông qua hệ thống nhân vật, phương tiện di chuyển và nghi trượng được tổ chức trong nhiều lớp cảnh. Đặc biệt, bức tranh thuộc bộ 14 tác phẩm từng được lưu giữ tại đền Độc Lôi, cùng những tranh có chủ đề như Võ quan vinh quy đồ, Giảng học đồ và Ngoại quốc đồ, tạo nên một hệ thống tư liệu hình ảnh có khả năng phản ánh nhiều phương diện của đời sống xã hội Đại Việt. Sự tồn tại của tác phẩm trên chất liệu giấy dó truyền thống, với những đặc điểm tạo hình và phối màu riêng biệt, còn cung cấp cứ liệu quan trọng đối với nghiên cứu kỹ thuật hội họa cổ, hoạt động bảo quản hiện vật hữu cơ và công tác số hóa, phục dựng di sản mỹ thuật dân tộc.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
