Tranh võ quan vinh quy đồ

Niên đại: Khoảng cuối thế kỷ XVIII 
Chất liệu: Giấy dó, màu vẽ truyền thống
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Tranh thờ cổ, tranh phong tục lịch sử, thể hiện cảnh võ quan vinh quy.
Nơi phát hiện: Đền Độc Lôi, tỉnh Nghệ An 
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội

Võ quan vinh quy đồ là bức tranh cổ tái hiện cảnh đoàn rước một vị võ quan trong nghi lễ vinh quy, thuộc nhóm tác phẩm hội họa có giá trị nghệ thuật và lịch sử đặc sắc của Việt Nam thời Lê Trung hưng. Tác phẩm có nguồn gốc từ đền Độc Lôi ở Nghệ An, nơi từng lưu giữ một bộ tranh thờ gồm 14 bức khổ lớn, thể hiện nhiều chủ đề về đời sống chính trị, xã hội, giáo dục và nghi lễ truyền thống. Theo nhà nghiên cứu Chu Quang Trứ, những bức tranh tiêu biểu của bộ sưu tập này gồm Văn quan vinh quy đồ, Võ quan vinh quy đồ, Giảng học đồ và Ngoại quốc đồ, đều có đặc điểm chung là bố cục theo trục đứng, sử dụng màu sắc tươi sáng kết hợp các đường viền chàm sẫm nhằm làm nổi bật hình tượng và cảnh quan. Bức Võ quan vinh quy đồ hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, là nguồn tư liệu trực quan quý hiếm để nghiên cứu nghi lễ vinh quy, văn hóa quân sự, trang phục và đời sống xã hội Đại Việt thế kỷ XVIII.

Về bố cục và phong cách tạo hình, tác phẩm được tổ chức theo dạng tranh trục đứng, chia thành nhiều lớp cảnh liên tiếp, tái hiện không khí trang trọng và náo nhiệt của một đoàn rước võ quan vinh quy. Nổi bật ở phần giữa phía dưới bức tranh là hình tượng con voi lớn màu đen, trên lưng đặt bành voi được trang trí bằng những mảng màu đỏ, xanh và vàng, có mái che cùng rèm phủ cầu kỳ. Phía trước voi là đoàn binh lính và tùy tùng, một số người cầm giáo dài, mặc áo đỏ, quần sáng màu, đầu đội mũ đen. Bên cạnh là những người hầu mang theo cờ hiệu, lọng và các vật dụng nghi lễ, tạo nên một đội hình rước có tổ chức. Hình tượng voi được thể hiện với kích thước lớn hơn hẳn các nhân vật xung quanh, trở thành điểm nhấn thị giác quan trọng, đồng thời biểu đạt vị thế và uy quyền của người được rước.

Đáng chú ý, phần phía trên của tác phẩm không chỉ tiếp tục miêu tả đoàn rước mà còn thể hiện những hoạt động sinh hoạt gắn với nghi lễ đón tiếp. Một kiến trúc dạng đình quán có mái che và lan can trang trí xuất hiện ở góc trái, phía dưới là những nhân vật ngồi quây quần bên các khay đồ vật, gợi lên không gian tiếp đón hoặc thiết tiệc. Ở khu vực trung tâm, những người biểu diễn nhạc cụ, đánh trống và múa hát được bố trí xen kẽ, tạo nên không khí vui mừng, náo nhiệt. Phía trên cùng là dải trang trí hình rồng uốn lượn giữa mây, bên dưới có dòng chữ Hán ghi tên tranh. Những hình tượng cây cối, núi đá, gò đất và dòng nước được thể hiện đan xen giữa các nhóm nhân vật, tạo nên một không gian cảnh quan rộng mở. Cách kết hợp cảnh rước, cảnh tiếp đón và hoạt động diễn xướng trên cùng mặt tranh cho thấy nghệ thuật tổ chức bố cục mang tính đồng hiện, một đặc điểm tiêu biểu của hội họa truyền thống Việt Nam.

Đặc biệt, hệ thống trang phục và quân khí được khắc họa trong tác phẩm có giá trị nghiên cứu đáng chú ý. Những người lính và phu kiệu mặc áo cổ tròn, thân áo tương đối ngắn, thuận tiện cho việc di chuyển, trong khi các nhân vật thuộc tầng lớp quan lại được thể hiện với y phục dài rộng và mũ đội đầu trang trọng hơn. Trong công trình Ngàn năm áo mũ, Trần Quang Đức đã sử dụng hình ảnh binh lính trong Võ quan vinh quy đồ để đối chiếu khi nghiên cứu các loại mũ đội đầu và trang phục quân đội thời Lê Trung hưng, trong đó có mũ Đinh Tự được sử dụng phổ biến trong giới nha lại, quân lính. Bên cạnh trang phục, hình tượng voi, giáo dài, cờ hiệu, lọng và những vật dụng nghi trượng còn phản ánh phương thức biểu đạt uy quyền quân sự của tầng lớp võ quan. Tuy nhiên, các chi tiết này cần được đối chiếu với nguồn thư tịch và hiện vật cùng thời trước khi sử dụng để phục dựng trang phục, nghi trượng hay tổ chức quân đội một cách chính xác.

Về kỹ thuật, Võ quan vinh quy đồ được thực hiện trên chất liệu giấy dó, sử dụng phương pháp khoanh hình bằng đường nét kết hợp những mảng màu trang trí tương đối phẳng. Các gam đỏ son, vàng đất, xanh chàm, đen và nâu được phối hợp hài hòa, tạo nên sự tương phản giữa các nhân vật, nghi trượng và cảnh quan thiên nhiên. Phương pháp tổ chức không gian chủ yếu dựa trên sự phân chia thành từng lớp cảnh, chưa chú trọng nguyên tắc phối cảnh xa gần. Những hình tượng quan trọng như voi và kiến trúc nghi lễ được thể hiện lớn, trong khi các nhân vật tùy tùng có kích thước nhỏ hơn, cho thấy cách nhấn mạnh nội dung theo ý nghĩa biểu tượng thay vì tuân thủ hoàn toàn tỷ lệ tự nhiên. Theo nhận xét của Chu Quang Trứ, bộ tranh đền Độc Lôi có đặc điểm sử dụng viền màu chàm cùng những mảng xanh sẫm tạo thành khung bao quanh, làm nổi bật phần trung tâm với hệ thống nhân vật và cảnh vật tươi sáng. Sự kết hợp giữa chất liệu giấy dó, đường nét mạch lạc và nghệ thuật phối màu truyền thống đã tạo nên phong cách tạo hình vừa trang nghiêm, vừa giàu tính tự sự của tác phẩm.

Giá trị tiêu biểu

Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu hội họa quý hiếm phản ánh hình thức nghi lễ, văn hóa quân sự và đời sống xã hội Đại Việt thời Lê Trung hưng. Tác phẩm góp phần tái hiện hình tượng võ quan trong nghi lễ vinh quy thông qua hệ thống voi rước, quân lính, người hầu, nghi trượng và các hoạt động đón tiếp. Những chi tiết về giáo dài, cờ hiệu, trang phục binh lính, mũ đội đầu và phương tiện di chuyển cung cấp nguồn cứ liệu trực quan để nghiên cứu tổ chức nghi lễ, phương thức biểu đạt địa vị của tầng lớp võ quan và văn hóa quân sự Đàng Ngoài thế kỷ XVIII. Đặc biệt, sự xuất hiện của voi trong đoàn rước cho thấy vai trò biểu tượng của loài vật này trong đời sống quân sự và nghi lễ truyền thống. Tuy nhiên, do chưa xác định được nhân vật hoặc sự kiện cụ thể được khắc họa, tác phẩm cần được nhìn nhận như một tư liệu phản ánh hình thức và quan niệm xã hội đương thời, không phải bản ghi chép chính xác về một lễ vinh quy có thật.
Giá trị văn hóa: Thể hiện quan niệm truyền thống về công danh, địa vị và sự tôn vinh những người có đóng góp trong lĩnh vực quân sự dưới chế độ quân chủ Việt Nam. Nếu như Văn quan vinh quy đồ nhấn mạnh hình tượng người làm quan trong hệ thống văn trị, thì Võ quan vinh quy đồ làm nổi bật vị thế của tầng lớp võ quan thông qua hình thức tổ chức đoàn rước có voi, quân lính và nghi trượng. Sự hiện diện của những người biểu diễn nhạc cụ, múa hát và các nhóm nhân vật tham gia đón tiếp cho thấy tính cộng đồng của nghi lễ, nơi công danh cá nhân được biểu đạt thông qua hoạt động tập thể. Tác phẩm đồng thời phản ánh mối quan hệ giữa thiết chế quân sự, văn hóa làng xã và sinh hoạt lễ hội truyền thống. Việc bức tranh được lưu giữ trong không gian thờ tự tại đền Độc Lôi còn cho thấy sự gắn bó giữa hội họa dân gian với đời sống tín ngưỡng và ý thức bảo lưu ký ức văn hóa của cộng đồng địa phương.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tranh thờ và tranh phong tục Việt Nam thế kỷ XVIII, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa phương thức tạo hình ước lệ với nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh. Bố cục trục đứng, nhiều lớp cảnh liên tiếp cùng sự đan xen giữa nhân vật, động vật, kiến trúc và cảnh quan thiên nhiên đã tạo nên một tổng thể sinh động, giàu tính tự sự. Hình tượng voi lớn cùng đoàn quân cầm giáo được đặt ở vị trí nổi bật, trong khi những cảnh tiếp đón, diễn xướng và sinh hoạt được phân bố ở các lớp phía trên, tạo nên nhịp điệu chuyển động xuyên suốt tác phẩm. Nghệ thuật sử dụng đường nét giản lược, màu sắc tươi sáng và hình thức trang trí mang tính biểu tượng giúp thể hiện không khí trang nghiêm nhưng vẫn gần gũi với đời sống dân gian. Đặc biệt, cách tổ chức những hình tượng rồng, mây, cây cối và núi đá theo lối ước lệ đã góp phần làm phong phú không gian nghệ thuật, phản ánh đặc trưng thẩm mỹ của hội họa truyền thống Đại Việt.
Giá trị độc đáo: Là một trong những tác phẩm tranh thờ cổ hiếm hoi còn được biết đến với nội dung khắc họa tương đối phong phú hình thức vinh quy của tầng lớp võ quan, có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, văn hóa quân sự và nghi lễ truyền thống Việt Nam. Điểm nổi bật của tác phẩm nằm ở hệ thống hình tượng voi rước, binh lính cầm giáo, nghi trượng, nhạc công và những hoạt động đón tiếp được tổ chức trên cùng một mặt tranh, tạo nên một bức tranh sinh hoạt xã hội đa dạng. Khác với những bức chân dung võ tướng tập trung thể hiện diện mạo và phẩm phục cá nhân, Võ quan vinh quy đồ tái hiện cả một không gian nghi lễ, qua đó góp phần phản ánh các mối quan hệ giữa quân đội, quan lại và cộng đồng. Đặc biệt, tác phẩm thuộc bộ tranh cổ tại đền Độc Lôi, cùng với Văn quan vinh quy đồ, Giảng học đồ và Ngoại quốc đồ, tạo nên hệ thống tư liệu hình ảnh có khả năng nghiên cứu đối chiếu về nhiều phương diện của đời sống Đại Việt thế kỷ XVIII. Sự tồn tại của hiện vật trên chất liệu giấy dó còn mang giá trị quan trọng đối với việc nghiên cứu kỹ thuật hội họa cổ, bảo quản chất liệu hữu cơ và số hóa di sản mỹ thuật truyền thống.

Nguồn ảnh: Sưu tầm