Niên đại: Khoảng cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX
Chất liệu: Giấy vẽ nhiều màu
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Tranh dân gian Hàng Trống
Nơi phát hiện: Chưa xác định
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội.
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bộ tranh dân gian Tố Nữ, gồm bốn bức tranh khắc họa hình tượng bốn thiếu nữ Việt Nam trong trang phục truyền thống, thuộc dòng tranh Hàng Trống nổi tiếng của đất Thăng Long – Hà Nội. Đây là một trong những đề tài tiêu biểu của thể loại tranh Tứ bình, vốn được sử dụng phổ biến để trang trí không gian sinh hoạt của các gia đình trong xã hội truyền thống. Khác với những bộ tranh Tứ quý lấy hình tượng cây cối, hoa lá hoặc phong cảnh bốn mùa làm chủ đề, Tố Nữ tập trung thể hiện vẻ đẹp hình thể, trang phục và phong thái của người phụ nữ thông qua các hoạt động gắn với nghệ thuật âm nhạc, múa hát. Theo tư liệu do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia công bố năm 2016, bộ tranh gồm bốn nhân vật với những tư thế và đạo cụ khác nhau: cô thổi sáo, cô cầm sênh tiền, cô cầm quạt và cô gảy đàn nguyệt. Mỗi bức tranh còn có một bài thơ tứ tuyệt bằng chữ Hán, tạo nên sự kết hợp giữa hội họa, thi ca và nghệ thuật diễn xướng, phản ánh đặc trưng thẩm mỹ của văn hóa thị dân Thăng Long xưa.
Về bố cục và phong cách tạo hình, mỗi bức tranh được tổ chức theo hình thức trục đứng, lấy hình tượng một thiếu nữ làm trung tâm, kết hợp với các đồ vật trang trí và bài thơ chữ Hán phía trên. Bốn thiếu nữ đều có gương mặt trái xoan, đôi mắt dài, hàng lông mày thanh mảnh, mái tóc đen vấn gọn và dáng người thon thả. Trang phục chủ yếu là áo dài truyền thống, cổ áo kín, tay áo rộng, tà áo buông mềm mại, phối hợp cùng quần hoặc váy sẫm màu và hài nhỏ. Tuy có sự tương đồng về diện mạo, mỗi nhân vật lại được thể hiện trong một tư thế riêng, tạo nên nhịp điệu sinh động cho toàn bộ tác phẩm. Những gam màu xanh lục, hồng, cam đỏ và trắng được sử dụng để phân biệt trang phục từng thiếu nữ, trong khi phần hậu cảnh sử dụng nền giấy sáng, làm nổi bật hình tượng trung tâm.
Bức tranh thứ nhất khắc họa cô thiếu nữ cầm quạt, thân khoác áo dài màu xanh lục nhạt, một tay đưa cao, tay còn lại đặt trước ngực. Dáng đứng hơi nghiêng cùng động tác đưa tay mềm mại gợi lên hình thức biểu diễn múa quạt trong nghệ thuật truyền thống. Bức thứ hai thể hiện cô thiếu nữ thổi sáo, mặc áo dài màu hồng, hai tay nâng ngang cây sáo trước miệng, gương mặt hướng về một phía, tạo cảm giác đang say sưa trình diễn. Bức thứ ba là cô thiếu nữ cầm sênh tiền, mặc áo dài màu cam đỏ, một tay cầm nhạc cụ, tay còn lại đưa lên phía trước theo động tác biểu diễn. Bức cuối cùng khắc họa cô thiếu nữ gảy đàn nguyệt, thân khoác áo dài màu trắng, ôm cây đàn có thùng tròn, cần dài, một tay giữ cần đàn và tay còn lại đặt gần thùng đàn trong tư thế gảy. Những động tác khác nhau của bốn nhân vật tạo nên sự liên kết về nội dung, khiến toàn bộ tác phẩm mang dáng dấp một cuộc trình diễn nghệ thuật.
Bên cạnh mỗi thiếu nữ đều xuất hiện một chiếc đôn nhỏ, phía trên đặt bình hoa với những bông hoa đỏ, hồng và lá xanh được thể hiện bằng đường nét cách điệu. Những chiếc bình có sắc xanh lam và hoa văn trang trí, kết hợp khăn phủ trên mặt đôn, tạo nên không gian nội thất thanh nhã, phù hợp với quan niệm thẩm mỹ của tầng lớp thị dân và trí thức truyền thống. Phía trên mỗi nhân vật là một bài thơ tứ tuyệt chữ Hán, nội dung liên quan đến âm nhạc, múa hát, vẻ đẹp và cảm xúc con người. Theo nhận định của tác giả Đinh Quỳnh Hoa thuộc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sự khác biệt về chiều cao của bốn thiếu nữ còn có thể được hiểu như một thủ pháp biểu tượng nhằm diễn tả các cung bậc âm thanh, trong đó tiếng đàn, tiếng sáo, tiếng sênh và động tác múa quạt được liên kết thành một chỉnh thể nghệ thuật. Đây là một cách lý giải về ngôn ngữ tạo hình của bộ tranh, cho thấy khả năng biểu đạt ý niệm âm nhạc bằng hội họa dân gian.
Về kỹ thuật, tác phẩm thể hiện những đặc trưng cơ bản của dòng tranh Hàng Trống, vốn nổi tiếng với phương pháp in nét bằng ván khắc gỗ, sau đó dùng bút lông tô màu và vờn sắc độ trên nền giấy. Khác với tranh Đông Hồ thường sử dụng nhiều ván khắc để in từng mảng màu, nghệ nhân Hàng Trống chú trọng sự linh hoạt của kỹ thuật tô màu bằng tay, tạo nên những chuyển sắc mềm mại trên trang phục, khuôn mặt và các chi tiết trang trí. Trong bộ Tố Nữ, đường nét khuôn hình thanh mảnh, các mảng màu được xử lý nhẹ nhàng, có sự chuyển tiếp đậm nhạt, đặc biệt ở những nếp áo và khuôn mặt thiếu nữ. Sự kết hợp giữa đường nét và màu sắc không chỉ tạo nên vẻ uyển chuyển của nhân vật mà còn làm nổi bật phong thái thanh lịch, duyên dáng của người phụ nữ. Tuy nhiên, kỹ thuật in nét rồi tô màu là đặc trưng chung của dòng tranh Hàng Trống; việc xác định phương pháp chế tác cụ thể của bộ tranh tại bảo tàng vẫn cần căn cứ vào kết quả khảo sát trực tiếp hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu hội họa có giá trị phản ánh nghệ thuật tạo hình, văn hóa trang phục và đời sống tinh thần của cư dân Thăng Long – Hà Nội trong xã hội truyền thống. Thông qua hình tượng bốn thiếu nữ cùng các loại nhạc cụ, đạo cụ biểu diễn như sáo, sênh tiền, quạt và đàn nguyệt, tác phẩm góp phần cung cấp những cứ liệu trực quan để nghiên cứu lịch sử nghệ thuật diễn xướng, thẩm mỹ trang phục và văn hóa sinh hoạt của người Việt. Những chi tiết về áo dài, kiểu tóc, hài, bình hoa và đồ nội thất còn phản ánh quan niệm tạo hình của nghệ nhân đối với đời sống vật chất và hình tượng người phụ nữ. Đặc biệt, sự xuất hiện của các bài thơ chữ Hán trong bố cục tranh cho thấy mối quan hệ giữa hội họa dân gian với văn hóa chữ nghĩa, góp phần làm sáng tỏ sự giao thoa giữa nghệ thuật bình dân và mỹ thuật chịu ảnh hưởng của tầng lớp Nho học trong xã hội Việt Nam trước thời hiện đại.
Giá trị văn hóa: Thể hiện quan niệm truyền thống về vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam, đồng thời phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, thi ca và hội họa trong đời sống văn hóa dân tộc. Hình tượng bốn thiếu nữ được khắc họa với dáng vẻ thanh tú, trang phục kín đáo, động tác mềm mại và thần thái điềm đạm, biểu đạt lý tưởng thẩm mỹ về sự duyên dáng, thanh lịch. Những nhạc cụ và đạo cụ xuất hiện trong tranh còn gợi nhắc các hình thức nghệ thuật diễn xướng truyền thống, góp phần phản ánh vai trò của âm nhạc trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Đặc biệt, bộ tranh Tố Nữ còn gắn với hình tượng người đẹp bước ra từ tranh trong truyện Bích Câu kỳ ngộ, một mô típ văn học thể hiện sự giao thoa giữa thế giới nghệ thuật và trí tưởng tượng dân gian. Sự kết hợp giữa hình ảnh thiếu nữ và những bài thơ chữ Hán đã góp phần tạo nên một biểu tượng văn hóa đặc sắc, được lưu truyền trong mỹ thuật và văn học Việt Nam.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tranh dân gian Hàng Trống, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa lối tạo hình ước lệ với kỹ thuật diễn tả đường nét và màu sắc mềm mại. Bố cục Tứ bình tạo nên sự thống nhất giữa bốn tác phẩm, trong khi sự khác biệt về tư thế, trang phục và đạo cụ giúp mỗi bức tranh có sắc thái biểu cảm riêng. Nghệ thuật sử dụng đường nét thanh mảnh, những gam màu xanh lục, hồng, cam đỏ và trắng kết hợp phương pháp vờn màu tạo nên hình tượng thiếu nữ thanh thoát, uyển chuyển. Các chi tiết trang trí như bình hoa, đôn gỗ và thơ chữ Hán được bố trí cân đối, góp phần hoàn thiện không gian thẩm mỹ mà không làm phân tán sự chú ý khỏi nhân vật trung tâm. Đặc biệt, sự kết hợp giữa hình tượng người biểu diễn với ngôn ngữ thi ca cho thấy khả năng chuyển tải âm thanh, nhịp điệu và cảm xúc bằng phương tiện hội họa, phản ánh trình độ sáng tạo của nghệ nhân dân gian Thăng Long.
Giá trị độc đáo: Là một bộ tranh Tứ bình dân gian được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ đầy đủ bốn hình tượng thiếu nữ với các hoạt động nghệ thuật khác nhau, có giá trị đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và văn hóa thị dân Thăng Long – Hà Nội. Điểm đặc sắc của tác phẩm nằm ở hình thức kết hợp bốn nhân vật trong một chỉnh thể nghệ thuật, trong đó mỗi thiếu nữ không chỉ biểu đạt vẻ đẹp hình thể mà còn đại diện cho một động tác diễn xướng riêng. Sự xuất hiện đồng thời của nhạc cụ, đạo cụ múa, bình hoa và thơ chữ Hán tạo nên bố cục đa tầng ý nghĩa, thể hiện mối quan hệ giữa hội họa, âm nhạc và văn học. Bộ tranh còn là nguồn tư liệu đáng chú ý đối với việc nghiên cứu kỹ thuật vẽ màu trên giấy, nghệ thuật in khắc gỗ và phương pháp tạo hình của dòng tranh Hàng Trống. Trong bối cảnh nghề làm tranh truyền thống từng bước mai một, việc lưu giữ đầy đủ bộ tranh tại bảo tàng có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn, số hóa, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản mỹ thuật dân gian Việt Nam.
Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
