Niên đại: Khoảng thế kỷ XII
Chất liệu: Đất nung, sử dụng gạch và các mảnh ngói xếp ghép tạo hoa văn
Kích thước: Lòng ô có kích thước khoảng 66–74 × 70–78 cm
Loại hình: Vật liệu kiến trúc
Nơi phát hiện: Di tích đền Cầu Từ, địa điểm khai quật Cầu Từ 2, xã Phượng Sơn, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Giới thiệu hiện vật
Gạch hoa chanh là loại vật liệu kiến trúc trang trí được ghi nhận trong các di tích thời Lý – Trần, nổi bật với phương thức sắp xếp những viên gạch và mảnh ngói để hình thành các đồ án hình học mang dáng dấp bông hoa nhiều cánh. Trong kiến trúc Đại Việt, hình thức trang trí này được sử dụng tại một số công trình có quy mô và vị trí quan trọng, góp phần tạo nên vẻ đẹp cho những bề mặt nền, đường đi và khu vực tiếp giáp kiến trúc. Những phát hiện khảo cổ học tại Hoàng thành Thăng Long và đền Cầu Từ cho thấy sự hiện diện của kỹ thuật ghép hình hoa chanh trong các công trình kiến trúc cổ. Đặc biệt, cuộc khai quật tại đền Cầu Từ từ năm 2007 đã phát hiện một đoạn đường lát gạch hoa chanh thuộc nền kiến trúc được xác định có niên đại thế kỷ XII, cung cấp cứ liệu vật chất quan trọng về kỹ thuật xây dựng thời Lý.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, hoa văn hoa chanh được tạo nên bằng cách kết hợp nhiều đơn vị vật liệu theo một bố cục hình học có tính toán. Tại di tích đền Cầu Từ, dấu tích con đường dài khoảng 4 m với sáu ô hoa được phát hiện trong hố khai quật rộng 36 m². Mỗi ô được giới hạn bởi hệ thống gạch, ngói xếp dựng, bên trong hình thành những đường nét đan chéo tạo thành mô típ hoa chanh. Theo báo cáo khảo cổ, phần lòng các ô có chiều dài khoảng 66–74 cm, rộng 70–78 cm. Các viên gạch đóng vai trò định hình khuôn ô, trong khi những mảnh ngói được sử dụng để bổ sung các đường nét trang trí, tạo nên bề mặt có tính liên kết và nhịp điệu rõ ràng.
Đáng chú ý, kỹ thuật trang trí hoa chanh còn được thể hiện trên những viên gạch lát nền có hoa văn in nổi thuộc hệ thống vật liệu kiến trúc thời Lý – Trần. Theo nghiên cứu của Nguyễn Đình Chiến, một kiểu gạch vuông tại khu vực Thăng Long được trang trí một cánh hoa thị trên bề mặt, hai góc có hình một phần tư bông cúc. Khi ghép bốn viên lại, những cánh hoa riêng lẻ kết hợp thành một hình hoa thị, còn gọi là hoa chanh, hoàn chỉnh. Trong lòng mỗi cánh có thể xuất hiện hình chữ S, những dải xoắn cuộn hoặc bông hoa tròn tám cánh. Phương thức tạo hình này cho thấy sự kết hợp giữa nghệ thuật trang trí thực vật với tư duy thiết kế mô-đun, trong đó mỗi viên gạch vừa là một đơn vị xây dựng độc lập, vừa tham gia cấu thành hệ thống hoa văn liên hoàn trên mặt nền. Tuy nhiên, loại gạch in nổi này cần được phân biệt với kỹ thuật xếp gạch, ngói tạo ô hoa chanh tại đền Cầu Từ.
Về kỹ thuật, loại gạch xếp hoa chanh thời Lý thể hiện sự kết hợp giữa yêu cầu xây dựng và tổ chức trang trí kiến trúc. Những viên gạch đất nung được bố trí theo hàng lối nhằm tạo khuôn hình, trong khi các mảnh ngói hoặc đơn vị vật liệu nhỏ hơn được sắp đặt vào những khoảng trống để hình thành đồ án hoa văn. Kỹ thuật này đòi hỏi sự tính toán về kích thước, hướng đặt và khoảng cách giữa các cấu kiện, bảo đảm tính cân xứng của mô típ trang trí. Sự lặp lại của những ô hoa chanh trên một đoạn đường tạo nên nhịp điệu thị giác thống nhất, đồng thời thể hiện khả năng chuyển hóa các vật liệu xây dựng thông thường thành những thành phần mang giá trị mỹ thuật. Đây là một trong những biểu hiện đáng chú ý của nghệ thuật tổ chức không gian kiến trúc Đại Việt thời Lý.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu khảo cổ học quan trọng phản ánh kỹ thuật xây dựng và trang trí kiến trúc Đại Việt thế kỷ XII. Việc phát hiện những ô gạch hoa chanh tại đền Cầu Từ, trong khu vực được xác định từng tồn tại một công trình kiến trúc lớn thời Lý, góp phần làm sáng tỏ quy mô và tính chất của các công trình gắn với tầng lớp quý tộc, quan lại cao cấp đương thời. Những cấu kiện gạch và ngói được sắp xếp theo đồ án có quy luật cho thấy sự phát triển của kỹ thuật thi công, đặc biệt trong hoạt động lát nền và trang trí đường đi. Đồng thời, sự tương đồng về phương thức trang trí giữa đền Cầu Từ với một số dấu tích kiến trúc tại Hoàng thành Thăng Long cung cấp cơ sở nghiên cứu mối quan hệ giữa kiến trúc kinh đô và các trung tâm quyền lực ở địa phương dưới thời Lý.
Giá trị văn hóa: Phản ánh quan niệm thẩm mỹ của cư dân Đại Việt thông qua việc sử dụng hình tượng hoa lá và các mô típ hình học để trang trí công trình kiến trúc. Hình hoa chanh được tổ chức theo nguyên tắc cân xứng, có sự kết hợp giữa những đường thẳng và đường chéo, tạo nên vẻ đẹp hài hòa và nhịp nhàng. Sự xuất hiện của loại hình trang trí này trong những công trình kiến trúc có vị trí quan trọng cho thấy hoạt động xây dựng thời Lý không chỉ chú trọng công năng mà còn quan tâm đến hiệu quả thẩm mỹ của từng bộ phận công trình. Việc sử dụng vật liệu đất nung để hình thành các mô típ trang trí cũng phản ánh sự gắn bó giữa tri thức thủ công truyền thống với nghệ thuật kiến trúc, góp phần làm phong phú diện mạo văn hóa vật chất Đại Việt.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật trang trí kiến trúc bằng vật liệu đất nung thời Lý, đặc biệt ở phương thức phối hợp các cấu kiện hình học để hình thành hoa văn có tính liên hoàn. Khác với những viên gạch trang trí sử dụng kỹ thuật chạm khắc hoặc in nổi hoa văn trực tiếp trên bề mặt, các ô hoa chanh tại đền Cầu Từ được tạo nên bằng cách sắp đặt những viên gạch và mảnh ngói theo bố cục nhất định. Phương pháp này thể hiện tư duy tạo hình dựa trên sự kết hợp giữa hình vuông, đường chéo và các phần tử lặp lại, tạo nên nhịp điệu thẩm mỹ cho không gian kiến trúc. Những đường nét hình học giản lược nhưng được tổ chức chặt chẽ cho thấy khả năng sáng tạo của nghệ nhân trong việc sử dụng vật liệu xây dựng để tạo thành các đồ án trang trí vừa thống nhất, vừa có tính nhận diện cao.
Giá trị độc đáo: Là một trong những dạng trang trí nền và đường đi có giá trị nghiên cứu đặc biệt trong kiến trúc Đại Việt thời Lý, nổi bật bởi kỹ thuật ghép nhiều viên gạch, ngói để tạo thành những ô hoa chanh hoàn chỉnh. Điểm đáng chú ý của loại hình này nằm ở việc hoa văn không nhất thiết được chế tác sẵn trên từng viên gạch mà có thể hình thành trực tiếp trong quá trình thi công thông qua cách tổ chức và sắp đặt vật liệu. Dấu tích sáu ô hoa chanh tại đền Cầu Từ cung cấp trường hợp khảo cổ có giá trị để nghiên cứu phương pháp lát nền, kỹ thuật ghép hình và sự phát triển của nghệ thuật trang trí kiến trúc thế kỷ XII. Đặc biệt, việc đối chiếu với những dấu tích hoa chanh tại Hoàng thành Thăng Long cho phép tìm hiểu sự kế thừa và biến đổi của kỹ thuật này qua các triều đại, góp phần cung cấp căn cứ khoa học cho hoạt động bảo tồn và phục dựng kiến trúc truyền thống.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
