Niên đại: Khoảng thế kỷ XIX–đầu thế kỷ XX
Chất liệu: kim loại, chế tác thành các cấu kiện tạo hình rồng, mây, hoa văn trang trí và giá đỡ đèn
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Đồ thờ kim loạ
Nơi phát hiện: Chưa xác định
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là chân đèn bằng sắt tạo hình tòa Cửu Long, có niên đại khoảng thế kỷ XIX–đầu thế kỷ XX, thời Nguyễn, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đây là một trong những tác phẩm nghệ thuật kim loại đặc sắc, kết hợp giữa chức năng chiếu sáng phục vụ nghi lễ với nghệ thuật tạo hình và hệ thống biểu tượng Phật giáo. Chân đèn được chế tác dựa trên hình tượng tòa Cửu Long thờ Đức Phật Thích Ca sơ sinh, thường xuất hiện trong không gian Phật điện tại các ngôi chùa Việt Nam. Tác phẩm phản ánh sự phát triển của nghề chế tác đồ sắt, đồng thời cho thấy vai trò của những vật dụng chiếu sáng trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng dưới triều Nguyễn.
Về bố cục và phong cách tạo hình, chân đèn có kết cấu cao, được tổ chức theo trục đứng với hệ thống khung sắt uốn lượn, tạo nên hình dáng tương đối cân xứng. Phần chân đế mở rộng, các thanh sắt cong hướng ra ngoài nhằm nâng đỡ toàn bộ thân đèn. Phía trên là hệ thống hình tượng rồng được bố trí đan xen giữa những dải mây cách điệu, tạo thành một không gian trang trí nhiều tầng. Nổi bật ở phần đỉnh là những đầu rồng với sừng, bờm và râu vươn rộng, trong khi thân rồng uốn lượn theo cấu trúc khung đèn. Các chi tiết trang trí được liên kết thành một chỉnh thể, khiến hiện vật vừa mang dáng dấp của một vật dụng nghi lễ, vừa thể hiện đặc điểm của tác phẩm điêu khắc kim loại.
Điểm đặc sắc của hiện vật nằm ở hệ thống chín con rồng chầu mặt trời, ẩn hiện giữa những dải mây. Bố cục này được xây dựng dựa trên hình tượng tòa Cửu Long trong nghệ thuật Phật giáo, gắn với truyền thuyết chín con rồng phun nước tắm cho Đức Phật Thích Ca khi ngài đản sinh. Bên cạnh ý nghĩa tôn giáo, hình tượng rồng còn gắn với biểu tượng quyền uy, sức mạnh và sự trường tồn trong văn hóa truyền thống Việt Nam. Những thân rồng uốn khúc, kết hợp các đường xoắn và dải mây, tạo nên nhịp điệu chuyển động liên tục, đồng thời làm nổi bật phần trung tâm của tác phẩm.
Chân đèn được thiết kế với 28 đĩa đèn dầu, bố trí xen kẽ trong hệ thống hình tượng trang trí. Theo cách lý giải được bảo tàng công bố, số lượng đĩa đèn tượng trưng cho Nhị thập bát tú, tức 28 khu vực sao trong hệ thống thiên văn học truyền thống phương Đông. Hệ thống này chia bầu trời thành bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc, mỗi phương gồm bảy tú. Sự kết hợp giữa hình tượng Cửu Long và 28 đĩa đèn tạo nên một đồ án có nhiều tầng ý nghĩa, liên hệ giữa tín ngưỡng Phật giáo với quan niệm truyền thống về vũ trụ. Khi các đĩa đèn được thắp sáng, ánh lửa có thể tạo hiệu ứng lung linh, làm nổi bật những hình tượng rồng và mây trên khung sắt.
Về kỹ thuật, tác phẩm cho thấy sự kết hợp giữa phương pháp gia công kim loại và nghệ thuật tạo hình trang trí. Những thanh sắt được chế tác thành các đường cong, vòng xoắn và hình tượng rồng, sau đó liên kết để hình thành kết cấu vừa có khả năng nâng đỡ vừa bảo đảm hiệu quả thẩm mỹ. Việc sử dụng sắt thay cho gỗ hoặc gốm cho phép tạo nên những chi tiết mảnh, kéo dài và đan xen, góp phần làm giảm cảm giác nặng nề của vật liệu. Những khoảng trống giữa các hình tượng còn tạo hiệu ứng thị giác đặc biệt, nhất là khi có ánh sáng từ những đĩa đèn dầu. Tuy nhiên, chưa có hồ sơ kỹ thuật xác định chính xác phương pháp đúc, rèn hoặc lắp ghép các cấu kiện của hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật phản ánh sự phát triển của nghệ thuật chế tác kim loại và các loại đồ thờ phục vụ nghi lễ tôn giáo dưới triều Nguyễn. Tác phẩm cho thấy sự đa dạng về chất liệu và hình thức của những vật dụng chiếu sáng trong xã hội Việt Nam thế kỷ XIX–đầu thế kỷ XX, bên cạnh các loại đèn bằng gốm, đồng và gỗ sơn thếp. Những đặc điểm về cấu trúc, kỹ thuật tạo hình và hệ thống đĩa đèn góp phần cung cấp tư liệu để nghiên cứu nghề thủ công truyền thống, đồng thời phản ánh sự tiếp nối những hình tượng nghệ thuật Phật giáo qua các thời kỳ lịch sử.
Giá trị văn hóa: Thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng Phật giáo và hệ thống biểu tượng vũ trụ trong văn hóa phương Đông. Hình tượng tòa Cửu Long gắn với sự kiện Đức Phật đản sinh, biểu đạt ý nghĩa tôn kính và thiêng liêng của ánh sáng trong không gian Phật điện. Trong khi đó, 28 đĩa đèn được liên hệ với Nhị thập bát tú, phản ánh quan niệm truyền thống về sự vận hành của thiên thể và trật tự vũ trụ. Việc sử dụng ánh sáng như một yếu tố cấu thành tác phẩm còn cho thấy vai trò của đèn thờ trong các hoạt động dâng cúng, cầu nguyện và thực hành tín ngưỡng.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tạo hình và trang trí trên chất liệu sắt thời Nguyễn, nổi bật ở khả năng kết hợp giữa kết cấu kỹ thuật với ngôn ngữ điêu khắc mang tính biểu tượng. Bố cục cao, cân xứng, hệ thống rồng uốn lượn và những dải mây cách điệu tạo nên tổng thể sinh động, giàu nhịp điệu. Đặc biệt, các khoảng trống giữa những cấu kiện sắt làm nổi bật sự chuyển động của hình tượng rồng, khiến chất liệu kim loại vốn cứng chắc trở nên thanh thoát. Nghệ thuật bố trí 28 đĩa đèn trên cùng một kết cấu còn cho thấy sự tính toán giữa công năng sử dụng và hiệu quả thị giác, góp phần tạo nên một tác phẩm có giá trị thẩm mỹ độc lập.
Giá trị độc đáo: Là loại hình chân đèn nghi lễ có hình thức tạo tác đặc biệt, kết hợp cấu trúc tòa Cửu Long với hệ thống 28 đĩa đèn dầu tượng trưng cho Nhị thập bát tú. Khác với những chân đèn truyền thống có thân trụ và một hoặc vài vị trí đặt nguồn sáng, tác phẩm phát triển thành một hệ thống đèn nhiều tầng, trong đó những hình tượng rồng, mây và đĩa đèn được tổ chức trong cùng một bố cục. Điểm nổi bật còn nằm ở việc sử dụng sắt để tạo nên những chi tiết trang trí phức tạp, thể hiện khả năng sáng tạo của nghệ nhân trong chế tác đồ thờ. Hiện vật là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo, kỹ thuật gia công kim loại và hoạt động bảo tồn những loại hình đồ thờ truyền thống dưới triều Nguyễn.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
