Niên đại: Khoảng thế kỷ XIII–XIV
Chất liệu: Gốm nung phủ men nâu, bề mặt trang trí hoa văn khắc chìm
Kích thước: Chiều dài khoảng 40 cm
Loại hình: Đồ gốm sinh hoạt
Nơi phát hiện: Trong quá trình khai quật khảo cổ học tại khu di tích Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội
Đơn vị lưu giữ: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là chiếc loa bằng gốm men nâu có niên đại khoảng thế kỷ XIII–XIV, thời Trần, được phát hiện trong quá trình khai quật khảo cổ học tại khu di tích Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội. Đây là một loại hình đồ gốm tương đối hiếm gặp, có hình thức khác biệt so với các vật dụng thông thường như bát, đĩa, bình, ấm hoặc thạp. Sau khi được phát hiện, hiện vật đã trải qua quá trình phục chế và hiện được giới thiệu trong hệ thống trưng bày của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội. Theo thông tin công bố, chiếc loa được cho là một dụng cụ khuếch đại âm thanh, có khả năng phục vụ hoạt động truyền tin hoặc phát hiệu lệnh trong xã hội Đại Việt thời Trần. Tuy nhiên, chức năng cụ thể và hoàn cảnh sử dụng của hiện vật vẫn cần được nghiên cứu, đối chiếu thêm với những nguồn sử liệu đương thời.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, chiếc loa có dạng ống rỗng, thân thuôn dài, một đầu hẹp và đầu còn lại loe rộng dần, tạo thành cấu trúc gần giống hình nón cụt. Phần đầu hẹp có miệng tròn nhỏ, được cho là vị trí để người sử dụng áp miệng phát âm thanh, trong khi phần đầu rộng có chức năng hướng âm thanh ra phía ngoài. Thân loa có độ dài khoảng 40 cm, được tạo hình khá cân đối, với sự chuyển tiếp tương đối đều giữa hai đầu. Bề mặt ngoài phủ men nâu sẫm, xen kẽ những dải gốm sáng màu và các hoa văn trang trí bằng kỹ thuật khắc chìm.
Điểm đặc sắc của tác phẩm nằm ở hệ thống hoa văn cánh sen khắc chìm trên thân gốm. Những cánh sen được thể hiện bằng đường nét thanh mảnh, uốn cong mềm mại, kết hợp các đường viền chạy theo chu vi thân loa, tạo nên những dải trang trí liên hoàn. Hoa sen là một trong những mô típ phổ biến của nghệ thuật thời Lý – Trần, xuất hiện trên nhiều loại hình hiện vật như đồ gốm, vật liệu kiến trúc, đồ thờ và điêu khắc Phật giáo. Việc sử dụng hoa văn cánh sen trên một vật dụng được cho là có chức năng truyền âm cho thấy người nghệ nhân không chỉ chú trọng yêu cầu sử dụng mà còn quan tâm đến giá trị thẩm mỹ của sản phẩm. Sự kết hợp giữa sắc men nâu trầm và những đường khắc chìm tạo nên vẻ đẹp giản dị, phản ánh đặc trưng của nghệ thuật gốm Đại Việt thời Trần.
Về kỹ thuật, hiện vật cho thấy khả năng tạo hình những sản phẩm gốm có thân dài, rỗng và đường kính thay đổi theo chiều dọc. Việc chế tác đòi hỏi sự kiểm soát tương đối chính xác đối với độ dày thành gốm, hình dáng thân và quá trình nung nhằm hạn chế hiện tượng nứt vỡ hoặc biến dạng. Lớp men nâu được sử dụng trên bề mặt là một trong những dòng men phổ biến của gốm thời Trần, bên cạnh men trắng, men ngọc và men xanh lục. Theo những nghiên cứu về đồ gốm Hoàng thành Thăng Long, nghề sản xuất gốm thời Trần kế thừa kỹ thuật thời Lý, đồng thời có nhiều biến đổi về tạo dáng, phương pháp trang trí và tổ chức hoa văn. Chiếc loa gốm men nâu vì vậy là một ví dụ đáng chú ý về khả năng kết hợp giữa kỹ thuật chế tác, công năng vật dụng và nghệ thuật trang trí truyền thống.
Về chức năng sử dụng, cấu trúc một đầu hẹp, một đầu loe rộng khiến hiện vật được diễn giải như một loại loa truyền âm sơ khai. Theo nguyên lý truyền âm, phần miệng loe có khả năng định hướng sự lan truyền của âm thanh, giúp tiếng nói được phát ra tập trung hơn theo một hướng nhất định. Trong không gian kinh thành Thăng Long, dụng cụ này có thể từng được sử dụng để truyền đạt thông báo, tập hợp lực lượng hoặc phát hiệu lệnh trong những hoạt động tập thể. Tuy nhiên, đây mới là giả thuyết dựa trên hình dáng và nguyên lý hoạt động; hiện chưa có chứng cứ trực tiếp xác nhận chiếc loa được sử dụng trong hoạt động quân sự hoặc truyền đạt mệnh lệnh của triều đình.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu khảo cổ học quý hiếm phản ánh sự đa dạng của đồ dùng và kỹ thuật chế tác gốm tại kinh đô Thăng Long dưới thời Trần. Khác với những hiện vật gốm phục vụ ăn uống, chứa đựng hoặc trang trí kiến trúc, chiếc loa có cấu trúc đặc biệt, gợi mở khả năng tồn tại của các phương tiện hỗ trợ truyền đạt âm thanh trong xã hội Đại Việt thế kỷ XIII–XIV. Sự hiện diện của hiện vật tại Hoàng thành Thăng Long góp phần bổ sung hiểu biết về đời sống vật chất và những nhu cầu hoạt động trong không gian kinh đô. Đồng thời, hiện vật cung cấp cứ liệu để nghiên cứu sự phát triển của nghề gốm và khả năng ứng dụng kỹ thuật thủ công vào việc chế tạo những vật dụng có chức năng chuyên biệt.
Giá trị văn hóa: Phản ánh sự sáng tạo và khả năng thích ứng của cư dân Đại Việt trong việc sử dụng vật liệu truyền thống để đáp ứng những nhu cầu của đời sống xã hội. Nếu chức năng truyền âm được xác nhận, chiếc loa sẽ là minh chứng đáng chú ý cho phương thức hỗ trợ giao tiếp và truyền đạt thông tin trước khi xuất hiện các thiết bị khuếch đại âm thanh hiện đại. Đặc biệt, việc trang trí hoa văn cánh sen trên thân loa cho thấy sự gắn bó giữa vật dụng sinh hoạt với những quan niệm thẩm mỹ phổ biến của thời Lý – Trần. Hiện vật qua đó góp phần phản ánh mối quan hệ giữa kỹ thuật thủ công, văn hóa vật chất và nghệ thuật trang trí trong xã hội Đại Việt thời trung đại.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tạo hình đồ gốm thời Trần, đặc biệt ở sự kết hợp giữa cấu trúc hình học đơn giản với những hoa văn trang trí mềm mại. Thân loa thuôn dài, đường kính thay đổi dần từ đầu hẹp đến đầu rộng, tạo nên hình thể cân đối và phù hợp với chức năng được giả định. Trên bề mặt, lớp men nâu sẫm kết hợp các dải gốm sáng màu cùng hoa văn cánh sen khắc chìm tạo nên hiệu quả trang trí hài hòa. Những đường nét hoa sen được thể hiện giản lược nhưng mạch lạc, phản ánh đặc trưng tạo hình của gốm thời Trần. Đặc biệt, việc tổ chức hoa văn trên một bề mặt cong và kéo dài cho thấy khả năng tính toán bố cục của nghệ nhân, đồng thời thể hiện sự chú trọng đến tính thẩm mỹ ngay cả đối với những vật dụng có công năng thực tế.
Giá trị độc đáo: Là một trong những hiện vật gốm cổ có hình thức tương tự loa truyền âm hiếm gặp được phát hiện tại Việt Nam, mang giá trị nghiên cứu đặc biệt về lịch sử kỹ thuật và văn hóa vật chất. Điểm nổi bật của hiện vật nằm ở cấu trúc ống rỗng, một đầu hẹp, một đầu loe rộng, khác biệt rõ rệt so với các loại hình đồ gốm thông dụng. Bên cạnh đó, việc sử dụng men nâu và hoa văn cánh sen khắc chìm cho thấy sự kết hợp giữa công năng và nghệ thuật trang trí. Tình trạng hiện vật từng bị vỡ và được phục chế còn cung cấp trường hợp đáng chú ý đối với công tác bảo quản, phục hồi đồ gốm khảo cổ. Việc số hóa hiện vật dưới hình thức quan sát 360° tại Hoàng thành Thăng Long góp phần tạo điều kiện cho công chúng và giới nghiên cứu tiếp cận, tìm hiểu cấu trúc và giá trị của một loại hình di vật đặc sắc thời Trần.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
