Niên đại: Khoảng thế kỷ XIII–XIV
Chất liệu: Đá, bề mặt có màu xám đen, được tạo hình và chạm khắc theo hình tượng cá chép.
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Đồ dùng văn phòng truyền thống
Nơi phát hiện: Khu di tích khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội
Đơn vị lưu giữ: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là chiếc nghiên mực bằng đá được tạo hình theo hình tượng cá chép, có niên đại khoảng thế kỷ XIII–XIV, thời Trần, được giới thiệu trong hệ thống trưng bày của Hoàng thành Thăng Long. Đây là một trong những loại hình đồ dùng văn phòng cổ có giá trị nghiên cứu về đời sống văn hóa, hoạt động học tập và nghệ thuật chế tác thủ công dưới thời quân chủ. Trong xã hội Đại Việt thời Trần, cùng với sự phát triển của nền giáo dục Nho học và chế độ khoa cử, những vật dụng như bút, nghiên, giấy và mực ngày càng giữ vai trò quan trọng trong hoạt động học tập, biên soạn thư tịch và quản lý hành chính. Chiếc nghiên mực hình cá chép phản ánh sự kết hợp giữa công năng phục vụ việc viết chữ với nghệ thuật tạo hình động vật, đồng thời góp phần bổ sung nguồn tư liệu vật chất về sinh hoạt văn hóa tại kinh đô Thăng Long thế kỷ XIII–XIV.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, nghiên mực được chế tác thành hình một con cá chép nằm ngang, đầu hướng về một phía, phần thân mở rộng và đuôi xòe ra phía sau. Toàn bộ hiện vật có dáng thấp, tương đối dẹt, thích hợp đặt trên mặt bàn hoặc một bề mặt bằng phẳng. Phần đầu cá được thể hiện với đôi mắt tròn nổi rõ, miệng hơi nhô về phía trước, mang cùng những đường nét tạo hình tương đối giản lược. Thân cá được khoét lõm thành một lòng nghiên lớn, có dạng gần tròn, vừa tạo không gian để mài mực, vừa làm nổi bật cấu trúc chính của hiện vật. Xung quanh lòng nghiên là những đường trang trí gợi hình vảy cá, trong khi phần đuôi được thể hiện bằng những rãnh khắc kéo dài, tạo cảm giác như các tia vây đang xòe rộng. Sự kết hợp giữa lòng nghiên và hình thể con cá cho thấy nghệ nhân đã tận dụng cấu trúc tự nhiên của hình tượng động vật để tạo nên một vật dụng vừa có tính công năng, vừa mang giá trị thẩm mỹ.
Hình tượng cá chép là một mô típ có ý nghĩa trong văn hóa truyền thống phương Đông, thường gắn với sức sống, sự bền bỉ và khát vọng vươn lên. Trong quan niệm Nho học, tích cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng còn được liên hệ với con đường học vấn và thi cử, biểu đạt ước vọng đỗ đạt, thành danh của tầng lớp sĩ tử. Việc sử dụng hình tượng cá chép để tạo dáng nghiên mực vì vậy có thể được xem là sự kết hợp giữa một vật dụng gắn với hoạt động văn chương và một biểu tượng văn hóa liên quan đến học hành, công danh. Tuy nhiên, hiện chưa có minh văn hoặc tư liệu trực tiếp xác nhận ý nghĩa biểu tượng mà người chế tác muốn gửi gắm vào chiếc nghiên cụ thể này; do đó, cách lý giải trên cần được hiểu trong bối cảnh văn hóa rộng hơn, không phải kết luận về mục đích chế tác.
Về kỹ thuật, hiện vật được chế tác bằng phương pháp tạo hình trên đá, kết hợp khoét lòng nghiên và chạm khắc những chi tiết trang trí. Phần thân cá được xử lý thành khối liền, các chi tiết đầu, mắt, vây và đuôi được thể hiện bằng những đường nét khắc hoặc tạo nổi trên bề mặt. Lòng nghiên có diện tích tương đối lớn so với tổng thể, cho thấy sự chú trọng đến không gian sử dụng, trong khi phần viền xung quanh vẫn giữ hình dáng cá chép. Màu xám đen của đá tạo nên vẻ trầm mặc, phù hợp với tính chất của một vật dụng dùng trong hoạt động viết chữ. Sự kết hợp giữa những đường cong mềm mại và hình khối chắc khỏe phản ánh khả năng sáng tạo của nghệ nhân trong việc chuyển hóa chất liệu đá thành sản phẩm mỹ thuật ứng dụng. Tuy nhiên, loại đá và phương pháp gia công cụ thể vẫn cần được xác định bằng khảo sát chuyên môn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu khảo cổ học quan trọng phản ánh sự phát triển của các loại đồ dùng phục vụ hoạt động học tập, văn chương và hành chính tại kinh đô Thăng Long thời Trần. Nghiên mực là một trong bốn vật dụng cơ bản của văn phòng tứ bảo, gồm bút, nghiên, giấy và mực, có vai trò thiết yếu trong việc ghi chép, biên soạn văn bản và thực hành thư pháp. Sự hiện diện của chiếc nghiên tại Hoàng thành Thăng Long góp phần cung cấp cứ liệu để nghiên cứu đời sống vật chất của tầng lớp trí thức, quan lại và những người tham gia hoạt động văn thư trong xã hội Đại Việt thế kỷ XIII–XIV. Đặc biệt, việc chế tác nghiên mực thành hình tượng cá chép còn phản ánh sự phát triển của nghề thủ công và xu hướng kết hợp công năng sử dụng với nghệ thuật trang trí trong các vật dụng truyền thống.
Giá trị văn hóa: Thể hiện sự gắn bó giữa văn hóa học tập, truyền thống khoa bảng và hệ thống biểu tượng động vật trong đời sống tinh thần của người Việt. Hình tượng cá chép thường được liên hệ với sự kiên trì, ý chí vượt khó và khát vọng thành đạt thông qua điển tích cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng. Khi xuất hiện trên nghiên mực, một vật dụng trực tiếp phục vụ hoạt động viết chữ, hình tượng này gợi lên mối liên hệ giữa nghệ thuật tạo hình và những quan niệm về học vấn, công danh trong xã hội Nho học. Hiện vật vì vậy không chỉ có ý nghĩa như một công cụ thực dụng mà còn góp phần phản ánh đời sống văn hóa và tư duy biểu tượng của cư dân Đại Việt thời Trần.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật chế tác đồ dùng bằng đá thời Trần, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa tạo hình động vật và công năng của một vật dụng văn phòng. Toàn bộ nghiên được tạo dáng thành hình con cá chép với phần đầu, thân, vây và đuôi có tỷ lệ tương đối hài hòa. Trong khi lòng nghiên được khoét sâu nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng, các bộ phận còn lại được chạm khắc thành những đường nét trang trí mềm mại, giúp người xem nhận diện rõ hình tượng cá. Đặc biệt, những đường khắc gợi vảy và vây cá kết hợp với bề mặt đá màu xám đen tạo nên vẻ đẹp giản dị, khỏe khoắn mà sinh động. Tác phẩm cho thấy khả năng tận dụng hình dáng tự nhiên của động vật để sáng tạo một sản phẩm mỹ thuật ứng dụng có tính thẩm mỹ và công năng tương đối thống nhất.
Giá trị độc đáo: Là một hiện vật nghiên mực thời Trần có hình thức tạo tác đặc biệt, nổi bật ở việc sử dụng toàn bộ hình tượng cá chép làm kết cấu chính của sản phẩm. Khác với những nghiên mực thông thường có dạng hình chữ nhật, hình tròn hoặc hình bầu dục, hiện vật được tạo hình thành một con cá hoàn chỉnh, trong đó phần thân đồng thời đảm nhiệm chức năng chứa và mài mực. Sự kết hợp giữa hình tượng động vật mang ý nghĩa văn hóa với một vật dụng gắn liền với hoạt động học tập khiến chiếc nghiên trở thành nguồn tư liệu đáng chú ý đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và văn hóa khoa bảng Đại Việt. Việc lưu giữ, trưng bày và số hóa hiện vật dưới hình thức quan sát 360° tại Hoàng thành Thăng Long còn tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận, nghiên cứu và tìm hiểu giá trị của đồ dùng văn phòng truyền thống trong lịch sử.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
