Niên đại: Thế kỷ XV
Chất liệu: Gốm hoa lam, trang trí nhiều màu và vàng kim trên men
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Tượng gốm hình người.
Nơi phát hiện: Tàu đắm cổ Cù Lao Chàm, vùng biển Hội An, Quảng Nam.
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Giới thiệu hiện vật
Tượng Phụ nữ quý tộc là hiện vật gốm có niên đại thế kỷ XV, được tìm thấy trong di tích tàu đắm cổ Cù Lao Chàm, vùng biển Hội An, tỉnh Quảng Nam. Hiện vật thuộc dòng gốm hoa lam Việt Nam, nổi bật với kỹ thuật trang trí nhiều màu và vàng kim trên men. Đây là một trong những tác phẩm tạo hình nhân vật đáng chú ý trong sưu tập gốm được khai quật từ con tàu cổ, góp phần phản ánh trình độ chế tác gốm và sự phong phú của đề tài trang trí trên sản phẩm thủ công Đại Việt thời Lê sơ.
Về hình thức, hiện vật thể hiện hình tượng một phụ nữ được nhận diện là thuộc tầng lớp quý tộc. Việc sử dụng hình tượng con người làm chủ đề tạo hình cho thấy phạm vi đề tài của nghệ thuật gốm thế kỷ XV không chỉ giới hạn ở hoa văn thực vật, động vật hay linh vật mà còn mở rộng đến những hình ảnh gắn với đời sống xã hội. Tuy nhiên, để mô tả chính xác tư thế, kiểu tóc, trang phục, đồ trang sức và các chi tiết trên khuôn mặt, cần đối chiếu trực tiếp với ảnh hiện vật có độ phân giải cao hoặc hồ sơ kiểm kê. Những đặc điểm này cũng là cơ sở quan trọng để đánh giá mức độ phản ánh trang phục và diện mạo của phụ nữ thuộc tầng lớp trên trong xã hội đương thời.
Về chất liệu và kỹ thuật trang trí, tượng được giới thiệu là sản phẩm gốm hoa lam vẽ nhiều màu và vàng kim trên men. Sự kết hợp giữa nền men, các lớp màu trang trí và sắc vàng tạo nên hiệu quả thẩm mỹ khác biệt so với những sản phẩm chỉ sử dụng một màu men hoặc hoa văn lam đơn sắc. Trong dòng gốm Việt Nam thế kỷ XV, kỹ thuật trang trí bằng bút lông cho phép nghệ nhân thể hiện các đề tài với đường nét linh hoạt, từ những chi tiết tỉ mỉ đến những mảng hình khái quát, giàu tính biểu cảm. Sự hiện diện của tượng nữ quý tộc trong sưu tập gốm Cù Lao Chàm cho thấy nghệ thuật gốm đương thời có khả năng kết hợp kỹ thuật trang trí trên men với nghệ thuật tạo hình nhân vật.
Đáng chú ý, bối cảnh phát hiện hiện vật mang ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử gốm Việt Nam. Tàu đắm cổ Cù Lao Chàm chứa hơn 240.000 hiện vật và mảnh vỡ được khai quật trong giai đoạn 1999–2000, phần lớn là đồ gốm có nguồn gốc Việt Nam, trong đó có nhiều sản phẩm thuộc dòng gốm Chu Đậu, Hải Dương. Sưu tập phản ánh hoạt động sản xuất gốm hàng hóa và sự tham gia của Đại Việt vào mạng lưới giao thương đường biển trong khu vực ở thế kỷ XV. Trong bối cảnh đó, tượng phụ nữ quý tộc không chỉ có ý nghĩa về lịch sử mỹ thuật mà còn góp phần cho thấy sự đa dạng về chủng loại, công năng và đề tài của các sản phẩm gốm được đưa vào lưu thông trên những tuyến hàng hải đương thời. Tuy nhiên, việc xác định chính xác lò sản xuất của riêng pho tượng cần có thêm căn cứ chuyên môn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hiện vật góp phần cung cấp tư liệu về nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật chế tác gốm ở Đại Việt thế kỷ XV, giai đoạn triều Lê sơ. Việc tượng được tìm thấy trong di tích tàu đắm Cù Lao Chàm đặt hiện vật vào bối cảnh lịch sử của hoạt động sản xuất, lưu thông và trao đổi hàng hóa bằng đường biển. Cùng với những loại hình gốm khác trong sưu tập, tượng giúp mở rộng hiểu biết về cơ cấu sản phẩm gốm Việt Nam được vận chuyển trên các tuyến giao thương hàng hải, đồng thời bổ sung nguồn tư liệu nghiên cứu lịch sử thủ công nghiệp và mỹ thuật thời Lê sơ.
Giá trị văn hóa: Hình tượng phụ nữ quý tộc gợi mở khả năng tìm hiểu quan niệm về diện mạo, trang phục và sự thể hiện địa vị xã hội thông qua nghệ thuật tạo hình. Nếu được đối chiếu với các nguồn tư liệu đương thời như tranh vẽ, tượng thờ, văn bia và ghi chép lịch sử, hiện vật có thể góp phần nghiên cứu văn hóa vật chất cũng như hình ảnh người phụ nữ thuộc tầng lớp trên trong xã hội Đại Việt. Tuy nhiên, không nên xem hình tượng này là sự phản ánh hoàn toàn chính xác diện mạo của một nhân vật lịch sử cụ thể khi chưa có bằng chứng xác nhận.
Giá trị nghệ thuật: Điểm nổi bật của hiện vật là sự kết hợp giữa hình tượng nhân vật và kỹ thuật trang trí nhiều màu, vàng kim trên men. Cách sử dụng màu sắc trên chất liệu gốm cho thấy sự phong phú trong lựa chọn phương thức trang trí của nghệ nhân thế kỷ XV. Trong tương quan với những sản phẩm gốm hoa lam cùng thời, tượng nữ quý tộc là tư liệu có ý nghĩa đối với việc khảo sát sự phát triển của đề tài nhân vật, kỹ thuật trang trí và xu hướng kết hợp giữa tạo hình với trang trí trên sản phẩm gốm Việt Nam.
Giá trị độc đáo: Tượng nổi bật bởi đề tài phụ nữ quý tộc, khác với những nhóm hiện vật gốm gia dụng thông thường như bát, đĩa, bình và hũ. Việc phát hiện hiện vật trong tàu đắm cổ Cù Lao Chàm còn tạo điều kiện nghiên cứu tượng trong mối liên hệ với một sưu tập gốm có bối cảnh khảo cổ học tương đối rõ ràng. Sự kết hợp giữa đề tài nhân vật, kỹ thuật trang trí nhiều màu và vàng kim trên men khiến hiện vật trở thành trường hợp đáng chú ý trong nghiên cứu nghệ thuật gốm Việt Nam thế kỷ XV. Giá trị độc đáo của tượng sẽ được xác định đầy đủ hơn khi có thông tin về kích thước, cấu trúc tạo hình, tình trạng bảo tồn và hồ sơ nguồn gốc cụ thể.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
