Niên đại: Năm Đồng Khánh thứ 3 (1888)
Chất liệu: Giấy dó, vẽ nhiều màu
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Tranh lịch sử kết hợp đồ hình, thể hiện lịch sử Đại Nam thông qua hình tượng rồng
Nơi phát hiện: Chưa xác định
Đơn vị lưu giữ: Bảng tàng Lịch sử Quốc gia
Giới thiệu hiện vật
Đại Nam lịch đại long phi đồ (大南歷代龍飛圖)là một tác phẩm hội họa lịch sử được thực hiện vào năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), dưới triều Nguyễn. TTranh do do Nguyễn Phúc Hồng Thiết (1848–1937) vẽ, thể hiện khái lược lịch sử An Nam thông qua hình tượng rồng. Bản tranh được giới thiệu lại trong Bulletin des Amis du Vieux Hué, số tháng 10–12 năm 1933.
Về hình thức thể hiện, tác phẩm sử dụng hình tượng rồng làm cấu trúc tạo hình chủ đạo để biểu đạt lịch sử qua các triều đại. Khác với lối biên niên sử trình bày sự kiện bằng văn bản hoặc bản đồ địa lý thông thường mô tả địa giới, địa danh, Đại Nam lịch đại long phi đồ kết hợp hình tượng biểu trưng với nội dung lịch sử, tạo nên một cách thức trực quan hóa quá khứ. Hình tượng rồng không chỉ giữ vai trò trang trí mà còn gắn với quan niệm về quyền lực vương triều, tính chính thống và sự tiếp nối của lịch sử quốc gia trong văn hóa quân chủ phương Đông.
Về chất liệu và kỹ thuật, tranh được thể hiện trên giấy dó bằng nhiều màu sắc. Giấy dó là chất liệu truyền thống có vị trí quan trọng trong lịch sử hội họa và văn hóa thư họa Việt Nam, phù hợp với việc thể hiện đường nét, chữ viết và các mảng màu. Việc sử dụng nhiều màu trong tác phẩm góp phần phân biệt các thành phần tạo hình, tăng khả năng biểu đạt của hình tượng rồng và làm nổi bật tính chất vừa mang ý nghĩa lịch sử vừa có giá trị mỹ thuật. Tuy nhiên, các đặc điểm cụ thể về sắc độ, chất màu, kỹ thuật vẽ và tình trạng bảo tồn cần được khảo sát trực tiếp trên bản tranh hoặc ảnh tư liệu có chất lượng cao.
Tác phẩm ra đời năm 1888, trong giai đoạn triều Nguyễn đang đối diện với những biến động sâu sắc về chính trị và chủ quyền quốc gia dưới sức ép của thực dân Pháp. Cùng năm đó, triều đình Đồng Khánh phải chấp thuận việc chuyển giao các khu vực Hà Nội, Hải Phòng và Tourane (Đà Nẵng) thành nhượng địa của Pháp theo Dụ ngày 3 tháng 10 năm 1888.
Đặt trong bối cảnh này, việc khái quát lịch sử Đại Nam bằng hình tượng rồng có thể được xem xét như một biểu hiện đáng chú ý của ý thức lịch sử và cách hình dung về quốc gia trong văn hóa cung đình cuối thế kỷ XIX. Dù vậy, chưa đủ căn cứ để khẳng định tác phẩm được sáng tác trực tiếp nhằm phản ứng trước sự kiện chính trị đương thời.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Tác phẩm là tư liệu đáng chú ý về cách thức hình dung, khái quát và trình bày lịch sử Đại Nam dưới triều Nguyễn vào cuối thế kỷ XIX. Việc kết hợp hình tượng rồng với nội dung lịch sử cho thấy lịch sử không chỉ được lưu giữ qua các bộ chính sử, biên niên hay văn bản hành chính mà còn có thể được biểu đạt bằng hình ảnh. Được thực hiện năm 1888, tác phẩm đồng thời cung cấp một điểm tham chiếu để nghiên cứu văn hóa lịch sử và quan niệm về quốc gia trong giai đoạn triều Nguyễn đứng trước những biến chuyển lớn về chính trị, xã hội.
Giá trị văn hóa: Hình tượng rồng giữ vị trí quan trọng trong văn hóa cung đình Việt Nam, gắn với hoàng quyền, tính thiêng và quan niệm về trật tự chính trị. Trong Đại Nam lịch đại long phi đồ, hình tượng này được sử dụng để biểu đạt lịch sử qua các triều đại, qua đó gợi mở mối liên hệ giữa ký ức lịch sử, biểu tượng vương quyền và ý thức về sự tiếp nối của quốc gia. Tác phẩm cũng cho thấy khả năng sử dụng ngôn ngữ hình ảnh để truyền tải nội dung lịch sử, tạo nên một hình thức biểu đạt khác với lối ghi chép thuần túy bằng văn tự.
Giá trị nghệ thuật: Tác phẩm thể hiện sự kết hợp giữa hội họa, đồ hình và biểu tượng truyền thống trên chất liệu giấy dó. Việc sử dụng nhiều màu sắc cùng hình tượng rồng làm trung tâm tạo nên một phương thức tổ chức hình ảnh có khả năng kết nối nội dung lịch sử với ngôn ngữ tạo hình. Giá trị nghệ thuật của tác phẩm không chỉ nằm ở kỹ thuật thể hiện mà còn ở ý tưởng sử dụng một biểu tượng quen thuộc trong mỹ thuật cung đình để tổ chức và khái quát nội dung lịch sử. Việc nghiên cứu sâu hơn về bố cục, đường nét, màu sắc và các yếu tố thư họa sẽ góp phần làm rõ đặc trưng phong cách của tác phẩm.
Giá trị độc đáo: Điểm nổi bật của Đại Nam lịch đại long phi đồ là cách thể hiện lịch sử Đại Nam thông qua hình tượng rồng, kết hợp ý nghĩa biểu trưng với chức năng khái quát lịch sử. Thay vì chỉ trình bày các triều đại bằng văn bản hoặc sơ đồ niên đại, tác phẩm sử dụng hình tượng tạo hình làm phương tiện tổ chức nội dung, tạo nên một hình thức biểu đạt riêng biệt. Niên đại xác định vào năm 1888 cũng khiến tác phẩm trở thành tư liệu có ý nghĩa trong việc tìm hiểu cách nhìn về lịch sử và quốc gia ở giai đoạn cuối thế kỷ XIX. Đây là hiện vật cần được tiếp tục khảo cứu về nội dung chữ viết, các triều đại được thể hiện và mối liên hệ giữa bố cục hình tượng với quan niệm lịch sử của người sáng tác.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
