Tên gọi và vị trí địa lý
Di tích lịch sử An toàn khu Định Hóa nằm trên địa bàn các xã thuộc tỉnh Thái Nguyên, với tổng diện tích quy hoạch bảo tồn hơn 5.200km². Khu di tích nằm ở vị trí chiến lược quan trọng, giáp ranh giữa ba tỉnh Thái Nguyên, Tuyên Quang và Bắc Kạn, tạo nên địa thế thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, Di tích lịch sử An toàn khu Định Hóa giữ vai trò đặc biệt quan trọng khi được lựa chọn làm trung tâm An toàn khu của Trung ương Đảng, Chính phủ và Hồ Chí Minh trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1946–1954). Tại đây, nhiều chủ trương, quyết sách chiến lược quan trọng đã được đề ra, góp phần lãnh đạo cuộc kháng chiến đi đến thắng lợi, tiêu biểu là việc chỉ đạo Chiến dịch Biên giới năm 1950 và Chiến dịch Điện Biên Phủ.
Lịch sử nhân vật
Trước năm 1945 – Nơi gieo mầm cách mạng
Từ những năm 1936–1945, nhiều cán bộ Việt Minh đã về hoạt động ở vùng Định Hóa. Người dân nơi đây đã sớm giác ngộ cách mạng, tích cực nuôi giấu cán bộ, lập nên các chi bộ Đảng, hội cứu quốc. Định Hóa là một trong những địa bàn đầu tiên được giải phóng trước Cách mạng Tháng Tám 1945, trở thành căn cứ tiền phương của cách mạng ở chiến khu Việt Bắc.
Giai đoạn 1947–1954 – Thủ đô kháng chiến
Ngày 20/3/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời Hà Nội lên Định Hóa. Tại đây, Người ở và làm việc tại nhiều địa điểm như Khuôn Tát (xã Phú Đình), Khau Tý (xã Điềm Mặc). Cùng lúc đó, các cơ quan đầu não như Văn phòng Chủ tịch nước, Chính phủ, Bộ Quốc phòng, Đài Tiếng nói Việt Nam, Báo Sự thật, Nha Thông tin tuyên truyền… cũng lần lượt được bố trí quanh khu vực này.
Tại Định Hóa đã diễn ra nhiều hội nghị quan trọng như:
Hội nghị Trung ương lần thứ 6 (1/1950) bàn về chuẩn bị lực lượng tiến công chiến lược
Hội nghị Bộ Chính trị tháng 1/1954 đề ra kế hoạch cho Chiến dịch Điện Biên Phủ
Những quyết định đưa ra tại ATK đã góp phần làm nên bước ngoặt lịch sử, dẫn đến thắng lợi của quân dân ta trước thực dân Pháp.
Kiến trúc cảnh quan
Năm 1981, Di tích lịch sử An toàn khu Định Hóa được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích quốc gia. Quần thể di tích gồm 13 điểm di tích thành phần tiêu biểu, phản ánh toàn diện vai trò của Định Hóa trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Nhà tù Chợ Chu
Nhà tù Chợ Chu được thực dân Pháp xây dựng từ năm 1916 và mở rộng vào năm 1942 nhằm giam giữ các chiến sĩ yêu nước và cách mạng. Di tích hiện còn dấu tích nền nhà giam, nhà ăn, nền gác và bốt canh, phản ánh chế độ giam cầm hà khắc của thực dân Pháp đối với phong trào cách mạng Việt Nam.
- Địa điểm thành lập Việt Nam Giải phóng quân
Lễ thành lập Việt Nam Giải phóng quân diễn ra sáng ngày 15/5/1945 tại thửa ruộng Nà Nhậu, trước đình làng Quặng (xã Định Biên). Đây là sự kiện đánh dấu bước phát triển quan trọng của lực lượng vũ trang cách mạng, dưới sự lãnh đạo của các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Chu Văn Tấn và Trần Đăng Ninh.
- Đồi Khau Tý
Đồi Khau Tý là nơi Hồ Chí Minh ở và làm việc trong tháng 5 năm 1947. Tại đây, Người đã đề ra nhiều chủ trương quan trọng nhằm chỉ đạo quân dân ta đánh bại cuộc tấn công Thu – Đông 1947 của quân Pháp, đồng thời hoàn thành tác phẩm Sửa đổi lối làm việc. Hiện nay, khu di tích đã được phục dựng với nhà sàn, bếp và hệ thống giao thông hào.
- Đồi Tỉn Keo
Đồi Tỉn Keo là nơi Bác Hồ cùng Bộ Chính trị ở và làm việc giai đoạn 1948–1954. Tại đây đã diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng quyết định đường lối chiến lược cho chiến cuộc Đông Xuân 1953–1954 và Chiến dịch Điện Biên Phủ. Các lán ở, lán họp, hầm trú ẩn và hào thoát hiểm hiện đã được phục dựng.
- Cụm di tích Khuôn Tát
Khuôn Tát gồm cây đa, suối Khuôn Tát, nhà sàn và hầm ở của Bác Hồ tại đồi Nà Đình. Đây là nơi Người sống và làm việc từ cuối năm 1947 đến đầu năm 1954, trực tiếp lãnh đạo công cuộc kháng chiến và kiến quốc.
- Địa điểm làm việc của Tổng Bí thư Trường Chinh
Di tích Phụng Hiển là nơi làm việc của Trường Chinh, Văn phòng Trung ương Đảng và Báo Sự thật trong những năm đầu kháng chiến tại ATK.
- Cơ quan Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam
Cơ quan Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam tại xã Bảo Linh là nơi làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Bộ Tổng Tư lệnh giai đoạn 1949–1954. Nhiều kế hoạch quân sự chiến lược quan trọng đã được xây dựng tại đây trước khi trình Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh phê duyệt.
- Thắng cảnh thác Khuôn Tát
Thác Khuôn Tát gồm bảy tầng thác nằm giữa hệ sinh thái rừng nguyên sinh. Đây không chỉ là thắng cảnh thiên nhiên tiêu biểu mà còn gắn với sinh hoạt thường ngày của Bác Hồ trong thời kỳ kháng chiến.
- Địa điểm thành lập Hội Nhà báo Việt Nam
Hội Nhà báo Việt Nam đã tổ chức hội nghị quan trọng tại Roòng Khoa (xã Điềm Mặc) ngày 21/4/1950, đánh dấu sự kiện đổi tên thành Hội Những người viết báo Việt Nam, góp phần phát triển nền báo chí cách mạng.
- Địa điểm thành lập Ủy ban Hòa bình Việt Nam
Ủy ban Bảo vệ hòa bình Việt Nam được thành lập ngày 19/11/1950 tại Roòng Khoa nhằm vận động nhân dân trong nước và kiều bào quốc tế ủng hộ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
- Địa điểm thành lập Ủy ban Kiểm tra Trung ương
Ủy ban Kiểm tra Trung ương – cơ quan kiểm tra chuyên trách đầu tiên của Đảng – được thành lập tại đồi Pụ Miếu, thôn Phụng Hiển, thể hiện sự hoàn thiện bộ máy lãnh đạo trong thời kỳ kháng chiến.
- Địa điểm Báo Quân đội nhân dân ra số đầu tiên
Báo Quân đội nhân dân phát hành số báo đầu tiên ngày 20/10/1950 tại thôn Khau Diều, xã Định Biên, đánh dấu bước phát triển của nền báo chí quân đội cách mạng.
- Đồi Pụ Đồn – nơi phong quân hàm Đại tướng cho Võ Nguyên Giáp
Đồi Pụ Đồn là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì lễ phong quân hàm Đại tướng cho Võ Nguyên Giáp năm 1948 theo Sắc lệnh số 110/SL. Đây là dấu mốc đặc biệt trong lịch sử xây dựng quân đội cách mạng Việt Nam.
Di sản
Bên cạnh vai trò là trung tâm chính trị và quân sự của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Di tích lịch sử An toàn khu Định Hóa còn là cái nôi của nền văn hóa kháng chiến Việt Nam. Nhiều nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ đã sống, chiến đấu và sáng tác tại chiến khu Việt Bắc, để lại những tác phẩm có giá trị lớn về tư tưởng và nghệ thuật.
“Việt Bắc” – Tố Hữu
Việt Bắc được Tố Hữu sáng tác năm 1954 sau chiến thắng Điện Biên Phủ, khi các cơ quan Trung ương chuẩn bị rời chiến khu trở về Hà Nội. Tác phẩm vừa là bản anh hùng ca cách mạng, vừa là lời tri ân sâu nặng đối với nhân dân Việt Bắc:
Mình về mình có nhớ ta
Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng…
Bài thơ thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa cách mạng và nhân dân, đồng thời tái hiện khí thế hào hùng của cuộc kháng chiến:
Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung…
Du kích sông Thao – Đỗ Nhuận
Du kích sông Thao do Đỗ Nhuận sáng tác năm 1949, mang âm hưởng dân gian đậm nét và ca ngợi tinh thần chiến đấu kiên cường của quân dân vùng trung du Bắc Bộ:
Ai về sông Thao, nhớ người du kích…
Giữa dòng nước lũ, đánh giặc ngày đêm.
Tác phẩm góp phần khơi dậy tinh thần yêu nước, cổ vũ phong trào kháng chiến trong nhân dân.
“Đôi mắt” – Nam Cao
Đôi mắt là tác phẩm tiêu biểu của Nam Cao viết trong thời kỳ hoạt động ở chiến khu. Truyện đánh dấu bước chuyển quan trọng của văn học cách mạng, từ cái nhìn cá nhân sang nhận thức sâu sắc về vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử:
Phải sống, phải cùng khổ, cùng sướng với người ta.
Thông qua nhân vật Hoàng, tác phẩm phản ánh quá trình chuyển biến tư tưởng của tầng lớp trí thức trong kháng chiến.
“Bên kia sông Đuống” – Hoàng Cầm
Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm là một trong những thi phẩm tiêu biểu của thơ ca kháng chiến Việt Bắc. Bài thơ được viết sau khi quê hương Kinh Bắc bị tàn phá bởi chiến tranh, thể hiện nỗi đau quê hương hòa quyện với tinh thần yêu nước sâu sắc:
Em ơi! Buồn làm chi
Anh đưa em về sông Đuống…
Tác phẩm vừa mang giá trị trữ tình, vừa phản ánh hiện thực đau thương nhưng bất khuất của dân tộc trong chiến tranh.
Thông qua hệ thống di tích, hiện vật và các tác phẩm văn học nghệ thuật gắn với chiến khu Việt Bắc, Di tích lịch sử An toàn khu Định Hóa không chỉ là trung tâm của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mà còn là biểu tượng tiêu biểu của tinh thần yêu nước, ý chí độc lập dân tộc và nền văn hóa cách mạng Việt Nam thế kỷ XX.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử An toàn khu (ATK) Định Hóa, thuộc huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, là Di tích quốc gia đặc biệt.
