Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Bụt Mọc, tên chữ là Quang Linh am tự, tọa lạc tại làng Lỗ Khê, xã Liên Hà, huyện Đông Anh (nay thuộc xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội), chùa còn được nhân dân địa phương quen gọi là chùa Đồng vì ngôi chùa tọa lạc trên một quả đồi nhỏ giữa cánh đồng rộng.
Lịch sử hình thành
Hiện chưa có tư liệu xác định chính xác thời điểm khởi dựng ngôi chùa có từ khi nào, theo truyền thuyết kể rằng, vào một đêm trăng thanh, bụt đá mọc lên, dân làng đi lấy nước thấy chuyện lạ trên đồi “Bạch ngô công” (đồi con rệp trắng) có mười hòn đá xanh ngồi hai hàng hình thù kỳ dị trông hiền từ. Người xưa cho rằng trời đất mang điềm lành đến cho dân làng nên lấy đá đắp xung quanh gọi “Quang Linh am điện” đến thế kỷ thứ III sau công nguyên, đổi tên thành “Quang Linh am tự”. Còn chính xác am đá bụt mọc có từ năm nào thì không ai biết, cũng chưa thấy tài liệu nào ghi lại. Ngày nay, tại khu vực phía sau Hậu Cung ở Tam Bảo chùa còn lưu giữ và thờ tự được những hòn đá mọc lên thành hàng được gọi là Am Bụt Mọc.
Đến thời Lê (thế kỷ XV), vợ của Quận Gió mua đất xây chùa, chùa đã được xây dựng hoàn chỉnh, khi ấy, vị trí chùa ở ngoài cánh đồng, có năm gian chùa chính với tòa Tam Bảo – Thập Điện, phía trong là Am Bụt Đá, còn cửa chùa là gác chuông, năm gian nhà Tổ để phục vụ việc tu hành và thờ tự.
Theo tấm bia Trần Gia hậu Phật bi/陳家後佛碑, niên đại Cảnh Hưng thứ 25 (1764) có đoạn chép: “Bản xã hậu Phật”, nghĩa là hậu Phật của xã này. Dựa vào nội dung của bia, có thể suy đoán rằng, xưa kia chùa Bụt Mọc là ngôi chùa duy nhất của xã, được coi là trung tâm tôn giáo và tâm linh của cả vùng vào thời điểm đó.
Năm 1947, thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, dẫn đến việc nhiều công trình, bao gồm cả các ngôi chùa và đình làng, bị phá hủy trên diện rộng ở nhiều địa phương, trong đó có chùa Bụt Mọc. Sau đó chùa được sơ tán vào trong làng, đến ngày giỗ của các vị sư Tổ dân làng vẫn nhớ và làm lễ mang ra chùa để cúng bái. Được biết xưa kia, chùa còn có một quả chuông đồng, để hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã mang quả chuông đồng để ủng hộ bộ đội đúc vũ khí chống thực dân Pháp.
Năm 2005, chùa Bụt Mọc chính thức được khởi công xây dựng lại nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Theo đó, Nhà Tổ được xây dựng và hoàn thành vào năm 2008, Nhà Mẫu hoàn thành vào năm 2009, đến năm 2013, tiếp tục hoàn thiện ngôi Tam Bảo và tu bổ thêm các hạng mục còn lại, góp phần tạo nên diện mạo khang trang, bề thế.
Năm 2009, theo nguyện vọng của nhân dân làng Lỗ Khê và được sự thống nhất của các cấp chính quyền, lễ đón rước Đại đức Thích Quảng Thuận theo quyết định bổ nhiệm của Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã được tổ chức trọng thể. Buổi lễ diễn ra với sự tham dự của đại diện các cấp chính quyền, chư tôn đức tăng ni, Phật tử cùng các tổ chức của Giáo hội Phật giáo.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Bụt Mọc tọa lạc giữa cánh đồng rộng, có khuôn viên thoáng đãng và quy mô lớn, các hạng mục chính gồm: Nghi Môn, Tam Bảo, Nhà Tổ, Nhà Mẫu, Nhà Khách, Bảo Tháp và Vườn Tháp. Các công trình được bố trí xây bao quanh tòa Tam Bảo.
Nghi Môn
Cổng chùa được xây dựng theo kiểu tứ trụ truyền thống. Hai trụ chính ở giữa cao khoảng 5m, hai trụ phụ hai bên cao khoảng 4m. Thân trụ đắp nổi chữ Hán chạy dọc, đỉnh trụ gắn hình chim phượng, xung quanh trang trí họa tiết rồng mây uốn lượn.
Tam Bảo
Qua cổng là khoảng sân rộng lát gạch, dẫn vào tòa Tam Bảo. Công trình mang kiến trúc hình chữ Đinh (丁), mái chồng diêm hai tầng đặc trưng của chùa Việt cổ. Bên trong, hệ thống tượng Phật được bài trí theo thứ bậc với kích thước lớn. Mỗi gian đều được trang trí cửa võng chạm lộng tinh xảo, trang trí dày đặc hoa văn truyền thống, ngoài ra mỗi gian đều treo hoành phi và câu đối sơn son thếp vàng.
Ở cuối dãy tòa nhà, nằm sâu dưới lòng đất là am Bụt đá, gồm những khối đá nhô lên từ mặt đất với hình dáng và kích thước khác nhau, đây là di vật cổ có vai trò quan trọng về lịch sử nguồn gốc chùa Bụt Mọc.
Nhà Tổ
Nhà Tổ gồm 5 gian hai chái, trong đó năm gian giữa là lối ra vào, hai đầu hồi xây kín và mở cửa sổ ở gian giữa. Đây là nơi thờ các vị Tổ sư của chùa.
Nhà Mẫu
Nằm cạnh Nhà Tổ là Nhà Mẫu gồm 6 gian, mang kiến trúc nhà ngang truyền thống. Đây là nơi thờ Mẫu, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.
Nhà Khách
Nhà Khách gồm 7 gian, là nơi nghỉ ngơi của chư tăng, Phật tử, đồng thời là nơi chuẩn bị lễ và tiếp đón khách thập phương.
Bảo Tháp
Nằm bên tay phải phía trước Tam Bảo là một tòa tháp cao 15 tầng, toàn bộ tượng và tháp đều được làm từ đá. ở mỗi tầng đều đặt các bức tượng trắng.
Vườn Tháp
Kề bên Nhà Mẫu là Vườn Tháp với ba ngôi tháp cổ, là nơi an nghỉ của các vị sư Tổ. Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, xá lợi của những vị sư đắc đạo được an vị dưới ba ngôi tháp này; trong đó, ngôi tháp ở giữa được cho là nơi an vị của hai vị Tổ sư.
Di vật
Trải qua thời gian lịch sử, chùa lưu giữ được nhiều di vật có giá trị văn hóa lịch sử gồm:
1. Bia Trần Gia hậu Phật bi/陳家後佛碑: Niên đại Cảnh Hưng thứ 25 (1764).
Ngoài ra, trong Vườn Tháp phía bên phải Tam Bảo còn có ba ngôi tháp cổ, là nơi an nghỉ của các vị sư Tổ.
Ngày nay chùa Bụt Mọc không chỉ là điểm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của nhân dân Liên Hà, mà còn là di tích mang đậm dấu ấn lịch sử, văn hóa và tinh thần nhân nghĩa của vùng đất Đông Anh.
Tài liệu tham khảo
- Sinh viên Trần Thị Xuyên, lớp VH 1001, Luận Văn Tìm Hiểu Giá Trị Lịch Sử, Văn Hóa Của Làng Ca Trù Lỗ Khê, Xã Liên Hà Huyện Đông Anh, Hà Nội
- Am đá bụt mọc và kho báu cổ xưa của người Tàu, Tạp chí điện tử Người đưa tin, 27/09/2013.
- Thần phả thôn Lỗ Khê.
