Tên gọi và vị trí địa lý
Đình chùa Gióng Mốt nằm bờ nam của sông Đuống, thuộc thôn Đổng Xuyên, xã Đặng Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
Thôn Đổng Xuyên có tên nôm là Gióng Mốt nằm ở trung tâm truyền thuyết về người anh hùng làng Gióng từng có công đánh giặc Ân vào đời Hùng Vương thứ 6. Bởi vậy các nhân vật lịch sử được thờ tại đình Gióng Mốt gắn liền với truyền thống dựng nước và giữ nước của cha ông ta. Đình Gióng Mốt thờ đức Thánh Mẫu (mẹ Thánh Gióng), đức Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng) và đức đại vương Nguyễn Nộn (một trung thần thời Lý).
Lược sử
Theo truyền thuyết, trước thôn Đổng Xuyên (Gióng Mốt) có một tảng đá lớn có một vết sâu lõm ở chính giữa tựa như dấu chân – tương truyền là dấu chân ông Đổng – một con người khổng lồ thường gặp trong các huyền thoại Việt Nam.
Theo lời kể, thì mẹ Thánh Gióng – một phụ nữ nghèo chuyên nghề trồng cà, một buổi sớm đi hái cà đã vô tình giẫm lên chân ông Đổng. Sau đó bà mang thai và sinh ra Thánh Gióng. Ngày nay, ở vùng Phù Đổng có nhiều ao hồ tương truyền đó là dấu chân ngựa sắt, có loại tre vàng – tương truyền đó là do lửa của ngựa ông Gióng phun ra làm cháy.
Theo các truyền thuyết và các nguồn tư liệu trong các sách sử cũ như “Vũ trung tuỳ bút” của Phạm Đình Hổ, “Việt điện u linh” của Lý Tế Xuyên thì các đền như đền Gióng (Phù Đổng), đền Sóc (Sóc Sơn) và các đền, đình khác quanh vùng đều thờ đức Thánh Mẫu và đức Đổng Thiên Vương.
Do vậy từ xưa đến nay, cứ đến ngày 9 tháng 4 âm lịch, nhân dân của 5 thôn: Phù Đổng, Phù Dực, Hội Xá, Đổng Xuyên, Đổng Viên lại cùng nhau long trọng tổ chức tưởng niệm vị anh hùng làng Gióng có công với nước với dân. Đến ngày 21 tháng 2 âm lịch lại kỷ niệm ngày mất của đức Thánh Mẫu.
Theo lời truyền kể của dân làng, trước đây gốc cũ của đình, chùa Gióng Mốt được dựng ở Cố Viên (vườn cũ) là nơi quê mẹ của Thánh Gióng thuộc xã Phù Đổng. Đến đời Lý đình, chùa được chuyển về vị trí ở ngoài bãi và được dựng sát cạnh nhau quay hướng đông nam. Do nước sông lên to, đất xung quanh đình chùa bị lở làm ảnh hưởng đến tuổi thọ và kiến trúc của di tích.
Trong kháng chiến chống Pháp, phần lớn gỗ bị trôi mất, gạch bị dỡ làm bốt nên cảnh đình chùa không còn được nguyên vẹn, chùa chỉ còn nhà Tổ. Năm 1967, Đổng Xuyên được tách ra chuyển về thành thôn Đổng Xuyên, xã Đặng Xá thì nhân dân đã xin được dỡ nhà Tổ cũ của chùa mang về vị trí hiện tại để lập đình mới và sau đó lại dựng chùa sát cạnh đình.
Kiến trúc
Hiện tại đình, chùa Gióng Mốt được dựng trên một khu đất cao ráo, tách biệt với nhân dân xung quanh.
Chùa gồm 3 gian ở bên trái, đình gồm 3 gian, 1 dĩ ở bên phải, mái lợp ngói vẩy hến, mái chùa liền mái đình theo kiểu thờ “bên trái là thần, bên phải là Phật”, vừa trang trọng, vừa ấm cúng.
Chất liệu chủ yếu của đình là gỗ lim lâu năm đã lên nước đen bóng. Phần trang trí của kiến trúc chủ yếu được tập trung vào các bức cốn chạm khắc các đề tài: lão trúc, lão mai, hoa lá cách điệu. Ngoài ra các câu đối, đại tự, cuốn thư được thờ góp phần làm tăng giá trị nghệ thuật và vẻ cổ kính của di tích. Phía ngoài Đại đình ở gian giữa được đặt một nhang án lớn và một đôi hạch thờ. Phần Hậu cung gồm 3 gian nhỏ được xây 3 bệ trên có đặt ngai, bài vị của đức Thánh Mẫu (gian bên trái), đức Đổng Thiên Vương (gian giữa), đức đại vương Nguyễn Nộn (gian bên phải).
Hiện vật
Trải qua những biến thiên của lịch sử nhưng đình, chùa Gióng Mốt vẫn lưu giữ được toàn bộ những đồ thờ tự có giá trị của di tích.
Khác với đình, giá trị nghệ thuật của chùa Gióng Mốt lại được tập trung vào nghệ thuật chạm khắc các pho tượng tròn. Trong số trên 20 pho tượng cổ còn lại của chùa bao gồm các chất liệu như gỗ, đồng, đất… đã có những pho tượng đẹp, hiếm mang phong cách nghệ thuật của thế kỷ XVIII – XIX.
Đặc biệt chùa còn có một hiện vật rất quý đó là một bát hương đá hình chữ nhật cao khoảng 45cm, xung quanh khắc chìm hoa cúc, rồng chầu, kiếm và hoa văn hình học rất tinh xảo.
Xếp hạng di tích
Với những giá trị lịch sử – văn hoá nêu trên, đình và chùa Gióng Mốt đã được Bộ văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích lịch sử – văn hoá năm 1995.
Tham khảo
- Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 01
__________________________
Các ngôn ngữ khác
1. English
Name and geographical location
Giong Mot communal house and pagoda are located on the southern bank of the Duong River, in Dong Xuyen Hamlet, Dang Xa Commune, Gia Lam District, Hanoi.
Dong Xuyen Village, commonly called Giong Mot, lies at the heart of the legendary land associated with Saint Giong — the mythical hero who defeated the Yin invaders during the reign of the sixth Hung King. The deities worshipped at Giong Mot Communal House include the Holy Mother (Mother of Saint Giong), Saint Giong (Đong Thien Vuong), and Grand Duke Nguyen Non, a loyal general of the Ly dynasty.
History
According to legend, in front of Dong Xuyen Hamlet once lay a large rock with a deep hollow resembling a giant footprint — said to be the footprint of the mythical giant Ong Dong, a figure found in many Vietnamese folk tales.
It is told that Saint Giong’s mother was a poor woman who grew eggplants for a living. One morning, while picking vegetables, she accidentally stepped on the giant’s footprint and later conceived a child — Saint Giong. Today, in the Phu Dong area, there are ponds said to be the hoofprints of his iron horse and clusters of golden bamboo said to have turned yellow from the fire his horse breathed out.
According to old legends and historical texts such as Vu Trung Tuy But by Pham Dinh Ho and Viet Dien U Linh by Ly Te Xuyen, temples such as Giong Temple (Phu Dong), Soc Temple (Soc Son), and others in the region all venerate both the Holy Mother and Saint Giong (Đong Thien Vuong).
Thus, every year on the 9th day of the fourth lunar month, the people of five villages — Phu Dong, Phu Duc, Hoi Xa, Dong Xuyen, and Dong Vien — gather to commemorate the national hero Saint Giong. On the 21st day of the second lunar month, they honor the death anniversary of the Holy Mother.
According to village elders, the original Giong Mot communal house and pagoda were located in Co Vien (“Old Garden”), the homeland of Saint Giong’s mother in Phu Dong Commune. During the Ly dynasty, both the communal house and pagoda were moved to their current riverside location, built side by side facing southeast. However, rising river levels and soil erosion caused severe damage to the buildings.
During the resistance war against the French, much of the wooden structure was swept away, and the bricks were dismantled to build enemy posts. Only the Patriarch Hall (Nha To) of the pagoda remained. In 1967, when Dong Xuyen became a hamlet under Dang Xa Commune, villagers relocated the old Patriarch Hall and rebuilt it into the new communal house, later reconstructing the pagoda adjacent to it.
Architecture
Today, Giong Mot Communal House and Pagoda stand on elevated land, separated from surrounding residences.
The pagoda, located on the left, has three compartments; the communal house, on the right, has three compartments and one lean-to (di). The roofs are covered with traditional shell-shaped tiles and adjoined under one continuous structure — symbolizing the harmonious concept of “God on the left, Buddha on the right.”
The communal house is primarily built from aged lim wood, which has turned dark and glossy over time. The decorative details are concentrated in the carved brackets featuring motifs such as bamboo, plum trees, and stylized flowers. The couplets, horizontal plaques, and scrolls further enhance the artistic and antique value of the monument.
In the center of the great hall stands a large incense altar with a pair of ritual pillars. The rear sanctuary (Hau Cung) comprises three small compartments with raised platforms holding the thrones and tablets of the Holy Mother (left), Saint Giong (center), and Grand Duke Nguyen Non (right).
Artifacts
Despite the ravages of time and war, Giong Mot Communal House and Pagoda have preserved many valuable ritual artifacts.
Unlike the communal house, the artistic value of the pagoda lies in its sculptural collection. Among more than 20 ancient statues made of wood, bronze, and clay, several exemplify the refined sculptural style of the 18th–19th centuries.
A particularly precious relic is a rectangular stone incense burner, about 45 cm high, intricately carved with chrysanthemums, dragons, swords, and geometric patterns.
Recognition
With its significant historical and cultural value, Giong Mot Communal House and Pagoda were officially recognized as a National Historical and Cultural Site by the Ministry of Culture and Information in 1995.
2. Français
Nom et situation géographique
La maison communale et la pagode de Giong Mot se trouvent sur la rive sud de la rivière Duong, dans le hameau de Dong Xuyen, commune de Dang Xa, district de Gia Lam, à Hanoï.
Le village de Dong Xuyen, appelé Giong Mot dans le langage populaire, se situe au cœur des légendes liées à Saint Giong — le héros mythique ayant repoussé les envahisseurs Yin sous le règne du sixième roi Hung.
Le Dinh Giong Mot est dédié à la Sainte Mère (mère de Saint Giong), au Saint Đong Thien Vuong (Saint Giong) et au Grand Duc Nguyen Non, fidèle général de la dynastie des Ly.
Historique
Selon la légende, à l’entrée du village de Dong Xuyen se trouvait autrefois un grand rocher portant une empreinte creusée, considérée comme celle du géant Ong Dong.
On raconte que la mère de Saint Giong, une femme pauvre vivant de la culture d’aubergines, marcha un jour sur cette empreinte et tomba miraculeusement enceinte. Ainsi naquit Saint Giong.
Aujourd’hui encore, dans la région de Phu Dong, plusieurs étangs sont dits être les traces des sabots de son cheval de fer, et le bambou doré y pousse, brûlé jadis par le feu du cheval sacré.
Les chroniques anciennes, telles que le Vu Trung Tuy But de Pham Dinh Ho et le Viet Dien U Linh de Ly Te Xuyen, mentionnent que les temples de Giong (Phu Dong), de Soc (Soc Son) et d’autres sanctuaires de la région honorent tous la Sainte Mère et Saint Giong.
Chaque année, le 9ᵉ jour du 4ᵉ mois lunaire, les habitants des cinq villages — Phu Dong, Phu Duc, Hoi Xa, Dong Xuyen et Dong Vien — célèbrent solennellement la mémoire du héros national Saint Giong. Le 21ᵉ jour du 2ᵉ mois lunaire, ils commémorent la Sainte Mère.
D’après la tradition orale, l’emplacement d’origine du Dinh et de la pagode de Giong Mot se trouvait à Co Vien (« jardin ancien »), patrie de la mère de Saint Giong à Phu Dong. Sous la dynastie des Ly, les bâtiments furent déplacés sur les bords du fleuve et construits côte à côte, orientés au sud-est. Les crues répétées et l’érosion du sol ont cependant endommagé le site.
Pendant la guerre d’Indochine, la plupart des poutres furent emportées, les briques réutilisées pour construire des postes militaires. Seul subsista le Pavillon des Patriarches de la pagode. En 1967, lorsque Dong Xuyen devint hameau de la commune de Dang Xa, les habitants transportèrent l’ancien pavillon pour ériger un nouveau Dinh et, peu après, reconstruisirent la pagode à côté.
Architecture
Aujourd’hui, le complexe du Dinh et de la pagode de Giong Mot s’élève sur un terrain surélevé, isolé des habitations.
La pagode, à gauche, comprend trois travées ; la maison communale, à droite, trois travées et une annexe (di). Les toits, couverts de tuiles en écailles, s’unissent en un ensemble harmonieux, suivant le principe « à gauche le dieu, à droite le Bouddha ».
Le Dinh est principalement construit en bois de lim vieilli, noir et brillant. Les décorations sculptées, notamment sur les poutres, représentent le bambou, le prunier et des motifs floraux stylisés. Les inscriptions, panneaux horizontaux et rouleaux suspendus accentuent la beauté ancienne du site.
Au centre du grand hall se trouve un autel d’encens monumental accompagné d’une paire de piliers rituels. L’arrière-sanctuaire comprend trois travées abritant les trônes et tablettes de la Sainte Mère (gauche), de Saint Giong (centre) et du Grand Duc Nguyen Non (droite).
Objets conservés
Malgré les bouleversements historiques, le Dinh et la pagode de Giong Mot ont conservé leurs objets rituels précieux.
L’intérêt artistique de la pagode réside dans ses sculptures en ronde-bosse : plus de 20 statues anciennes en bois, bronze ou terre cuite, dont plusieurs datent des XVIIIᵉ–XIXᵉ siècles.
Un trésor exceptionnel du temple est un brûle-encens rectangulaire en pierre, haut d’environ 45 cm, finement gravé de chrysanthèmes, dragons, épées et motifs géométriques.
Classement
Pour ses valeurs historiques et culturelles remarquables, le Dinh et la pagode de Giong Mot ont été classés Monuments Historiques et Culturels Nationaux par le Ministère de la Culture et de l’Information en 1995.
3. 中文繁體
名稱與地理位置
瓊一社廟與寺位於越南河內市嘉林縣登舍社董川村，座落於都翁河南岸。
董川村俗稱「瓊一」，為聖瓊誕生傳說之中心地，聖瓊即雄王第六代時抗殷之英雄。廟奉祀聖母（聖瓊之母）、董天王（聖瓊）及阮暖大王（李朝忠臣）。
沿革
傳說董川村前有巨石一方，中央陷痕似人跡，相傳為「董公」之足印。聖瓊之母為貧婦，平日種茄為業，一日晨往摘茄，誤踏董公之跡，後感孕而生聖瓊。今富董一帶尚有諸池，相傳為鐵馬之蹄印，竹林之黃，為馬焰所灼。
據《雨中隨筆》范廷琥、《越甸幽靈》李濟川等古籍所載，富董瓊廟、索山瓊廟及諸寺廟皆奉祀聖母與董天王。
自古以來，每年農曆四月初九，富董、富翼、會舍、董川、董園五村民眾共祭聖瓊英雄；二月二十一日則紀念聖母忌辰。
據傳，瓊一社廟與寺原建於富董社之故園，為聖瓊母族之鄉。李朝時遷於河濱並並列而建，朝東南。後因河水氾濫沖蝕，廟寺受損。抗法戰爭時木料漂失，磚石拆作軍堡，僅存祖堂。1967年董川村改屬登舍社，村人移祖堂舊材重建為今社廟，繼又建寺於其側。
建築
今瓊一社廟與寺築於高地，與民居隔離。寺三間居左，廟三間一耳居右，屋頂覆蠣瓦，相連成一體，取「左神右佛」之意，莊嚴而溫雅。
廟材多為老年鐵力木，色黑光潤。雕飾集中於拱梁，題材有老竹、老梅、花葉等。楹聯、匾額、卷書增添古雅氣韻。大殿中央設大香案及祭柱一對。後殿三間，各設高臺，左奉聖母，中奉董天王，右奉阮暖大王。
文物
歷經滄桑，瓊一社廟與寺仍保存諸多供器。寺之藝術價值尤在圓雕塑像，現存二十餘尊木、銅、土像，多為十八至十九世紀風格。其中特有一方矩形石香爐，高約四十五公分，雕飾菊花、龍紋、寶劍及幾何紋，工藝精緻。
評級
以其卓越之歷史與文化價值，瓊一社廟與寺於1995年被越南文化與資訊部列為國家級歷史文化遺跡。
