Chùa Lê Sơn (Chùa Vịnh – Vĩnh Lộc, Thanh Hoá)

Chùa Lê Sơn (Chùa Vịnh – Vĩnh Lộc, Thanh Hoá)

Di tích lịch sử

Chùa Lê Sơn nằm trong động Lê Sơn núi Quan Vịnh của xã Vĩnh Quang, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Động Lê Sơn đã được công nhận là Di tích Danh thắng cấp tỉnh. Xã Vĩnh Quang là vùng đất cổ có bề dày về truyền thống lịch sử văn hóa, nơi tiếp giáp giữa miền núi và miền trung du đồng bằng. Trước kia, xã Vĩnh Quang là sách Quan Hoàng, tháng 8 năm 1964 chuyển về huyện Vĩnh Lộc. Núi Quan Vịnh là một cảnh quan cực kỳ kỳ thú, phía Tây – Bắc vách núi dựng đứng có dòng sông Mã quanh co uốn lượn ôm ấp. Trải dài về phía đông – nam là cảnh làng mạc trù phú, đất đai màu mỡ của các xã Vĩnh Quang, Vĩnh Yên và Vĩnh Tiến, xa xa là Thành Nhà Hồ sừng sững, kiên cố. Giữa núi Vịnh và núi Vang có một hẻm dốc rất huyền bí và sợ hãi đó là dốc Eo Lê. Dốc Eo Lê nằm gần bên phải cửa động Lê Sơn, cửa ngõ quan trọng của tuyến đường 217 từ đây đi Cẩm Thủy, Bá Thước, Quan Hóa rồi sang nước bạn Lào. 

Nói về núi Quan Vịnh, đây là một địa danh rất quan trọng liên quan tới Thành Nhà Hồ. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Đinh Sửu (Quang Thái) năm thứ 10 (1397), mùa Xuân, tháng Giêng, sai Lại bộ Thượng thư kiêm Thái sử lệnh Đỗ Tỉnh đi xem đất và đo đạc động An Tôn, phủ Thanh Hóa, đắp thành, đào hào, lập nhà tông miếu, lập đàn xã tắc, mở đường phố, có ý muốn dời đô đến đó, 3 tháng thì công viêc hoàn tất”. Thành Nhà Hồ được đặt ở vị trí bốn phía đều có núi non, sông nước bao bọc. Với khoảng cách từ hơn ba ki lô mét trở lên, bốn phía xa xa đều có những dãy núi nhấp nhô điệp trùng như những con rồng uốn lượn ôm ấp. Những ngọn núi gần nhất có liên quan trực tiếp tới phong thủy Thành Nhà Hồ đó là: phía bắc có núi Quan Vịnh bề thế, vững chắc tạo nên thế “huyền vũ” (còn núi Voi nằm ở hướng đông – bắc nên không thể xếp vào thế phong thủy), phía đông có núi Hắc Khuyển và sông Bưởi uốn lượn tạo nên thế “Thanh long hý thủy”, phía tây có núi Kim Ngưu và dòng sông Mã ở khúc hiền hòa, ôm ấp tạo thế “bạch hổ”, phía nam là minh đường có núi Đún Sơn thế phượng hoàng. Bốn ngọn núi ở bốn phía của Thành Nhà Hồ duy chỉ núi Quan Vịnh ở phía bắc là núi đá xanh cao to, còn ba phía kia đều là núi đất thấp bé hơn núi Quan Vịnh.

Một điều rất đặc biệt của Thành Nhà Hồ là bốn phía ở bốn ngọn núi có liên quan tới phong thủy của Thành Nhà Hồ đều có chùa. Lâu nay chúng ta mới biết phía đông có chùa Thái Bình thuộc làng Bèo, xã Vĩnh Long, phía tây có chùa Linh Giang thuộc làng Phú Lĩnh xã Vĩnh Tiến, phía nam có chùa Tường Vân thuộc thị khu III, trấn Vĩnh Lộc. Còn ở phía bắc thì sao, nếu tìm trên núi Voi thì sẽ không có ngôi chùa nào. Từ những lập luận và suy đoán về phong thủy, chúng tôi đã tìm đến núi Quan Vịnh.

Vị trí địa lý

Núi Quan Vịnh hay núi Lê Sơn là ngọn núi đá vôi xanh, có độ cao khoảng 150 m tính từ chân lên tới đỉnh núi, chiều rộng khoảng 300m, hình quả núi tương đối tròn đều, trên núi có cây cối mọc tự nhiên che phủ, nhiều nhất là cây lan mộc, chân núi phía Nam là rừng cây lim, lát, xà cừ mới trồng cách đây khoảng 20 năm. Giữa lưng chừng núi Quan Vịnh là động Lê Sơn. Từ Quốc lộ 217 dưới chân dốc Eo Lê lên đến cửa động khoảng hơn 300m, đường đi hiện nay vẫn chỉ là một lối mòn. Từ chân núi lên đến cửa động khoảng 50m, phải trèo qua hàng trăm bậc đá, rất khó khăn mới lên tới động. Phía bên tay trái trên đường lên động còn cách khoảng 10 m, có một am nhỏ diện tích chừng 10m2, cửa am rộng, nền am bằng phẳng, có đặt bàn thờ Phật.

Lên đến động ta có cảm giác thanh thoát nhẹ nhàng, mặc dù rất mệt mỏi sau khi trèo lên mấy trăm bậc đá. Phía trước động có nhiều phiến đá to khá bằng phẳng, thuận tiện làm chỗ nghỉ ngơi, chỉn chu trang phục trước khi vào vãn cảnh lễ Phật. Cửa động rộng rãi, hình gần vuông như ô cửa cái, hai bên cửa và phía trên là những phiến đá to vững chắc, chiều cao cửa động khoảng 7m, rộng 8m. Trong động có thể chia làm hai phần, phần ngoài và phần trong tạo nên hai không gian khác biệt. Nền động tương đối bằng phẳng, do con người san lấp tạo nên. Phía trên vòm động, trước kia có nhiều nhũ đá thõng xuống hình thù kỳ dị rất đẹp, cách đây mấy chục năm, kẻ xấu đã đập lấy đi bán làm đá cảnh. Vòm động bây giờ tương đối bằng phẳng, lại có những lằn ngang dọc tạo nên các ô hình vuông, hình chữ nhật, hình quả trám trông như các hình trên lưng rùa, ngắm nhìn mãi mà không biết chán. Phần ngoài của động có chiều dài sâu vào phía trong 20 m, rộng 19m, cao 7m, hai bên thạch nhữ tự nhiên như người gọt đẽo, phía bên phải nơi tiếp giáp giữa phần ngoài và phần trong có một tấm bia (Ma nhai) ngang tầm đầu người, chiều dài 40cm, chiều rộng 30cm, nhiều chữ Hán đã bị thời gian và nước bào mòn nên không thể đọc được. Điều đặc biệt của tấm bia này là trên đỉnh ở góc trái của tấm bia có khắc hình Đức Phật, hình chỉ to bằng một cánh hoa sen nhưng đường nét mềm mại, uyển chuyển rất tinh xảo. Phía dưới tấm bia còn lại di tích của một pho tượng cổ, tượng ở tư thế ngồi, cao khoảng 50cm, rất tiếc là tượng chỉ còn lại phần đế và một phần ba thân phía sau lưng, rải rác trong và ngoài cửa động còn sót lại một vài di vật cổ như chó đá, bát hương…

Phần trong của động, ngăn cách giữa phần trong và phần ngoài là sự thu hẹp ở khoảng giữa, phần đá nhô ra hai bên như hai thân cột được những kiến trúc sư tài ba tạo tác với những đường nét cực kỳ tinh xảo, ở khoảng giữa, thân đá lại hạ thấp xuống như một khóa giang vĩnh cửu, lợi dụng vào đó, người xưa đã khắc lên ba chữ bằng chữ Hán rất trang nghiêm “Lê Sơn động”. Phần trong của động là các ban thờ Phật, Thánh, Mẫu… Lòng động như bàn tay để ngửa, có nhiều ngách sâu và cao dần về phía trong, không gian này rất yên tĩnh, mọi người đều có thể trải lòng về những điều thầm kín thiêng liêng. Lòng động phần trong có chiều dọc 12m (không kể các ngách), chiều ngang (rộng) 15m, cao 6m. Các bệ thờ mới được xây bằng gạch đá, xi măng, tượng các loại không đồng bộ, chất liệu chủ yếu bằng gỗ, sứ, xi măng, đá, thạch cao, chủ yếu có giá trị về mặt văn hóa, tín ngưỡng, không có giá trị cao về kiến trúc, điêu khắc và thẩm mỹ.

Trước cửa động có nhiều cây cối rợp bóng xanh mát, nhiều nhất vẫn là cây đại và cây mộc lan đã có từ lâu đời và một số cây mới trồng trong những năm gần đây, trong đó có cây phượng gốc to cỡ người ôm, tán rộng trùm cả cửa hang. Điều rất đặc biệt và thú vị ở đây là những cây đại thường mọc đơn, người ta trồng bằng cành và mỗi gốc chỉ một thân cây, nhưng ở đây mỗi gốc cây đại có tới năm bảy cây, thậm chí hàng chục cây tạo thành những bụi cây đại, bụi nọ còn liên kết với bụi kia bám chặt trên lèn đá tai mèo tạo nên một rừng cây đại thu nhỏ phía trước cửa động.

Những dấu tích còn lại trong động Lê Sơn, chứng tỏ nơi đây đã từng là nơi thờ Phật. Hiện nay, nhân dân xã Vĩnh Quang vẫn coi đây là ngôi chùa duy nhất còn lại của địa phương mình, vào các ngày lễ trọng, có tới hàng trăm Phật tử về đây thực hiện các lễ nghi tôn giáo.

Theo các cụ già trong vùng, gọi là chùa Lê Sơn vì chùa ở trong động Lê Sơn, cũng có người gọi là chùa Eo Lê vì nó nằm gần dốc Eo Lê, có người lại gọi là chùa Vịnh (gọi tắt theo tên làng Quan Vịnh và núi Quan Vịnh), chùa chính nằm ở dưới chân núi, còn chùa ở trong động Lê Sơn hiện nay gọi là chùa Thượng. Hội làng của các làng trong xã xưa kia vẫn phải rước thần ra chùa cáo Phật rồi mới trở về đình hoặc nghè làm lễ. Hiện nay ở dưới chân núi Vịnh vẫn còn dấu vết của nhiều nền đất khá bằng phẳng. Có phải đây là nền móng của ngôi chùa Vịnh trước kia chăng?

Qua những cứ liệu trên, bước đầu cho ta suy nghĩ rằng, chùa Vịnh hay chùa Lê Sơn hiện nay là một trong “tứ linh tự” che chắn bảo vệ Thành Nhà Hồ xét về mặt tín ngưỡng, tâm linh. Tứ linh tự đó là chùa Vịnh ở hướng Bắc, chùa Tường Vân ở hướng Nam, chùa Thái Bình ở hướng Đông và chùa Linh Giang ở hướng Tây. Nếu đúng như vậy thì chùa Lê Sơn cần phải được quan tâm đầu tư phục hồi để tạo nên một diện mạo đầy đủ cho Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ.

Tham khảo 

  • Chùa Xứ Thanh (Tập IV), Trịnh Tiến Huynh
Chấm điểm
Chia sẻ
chua-chon-thieng-thanh-hoa

Bài viết

Bài viết đang được cập nhật

Nội dung chính

Thờ tự
Nội dung đang được cập nhật.
Nhân vật
Nội dung đang được cập nhật.
Lễ hội
Nội dung đang được cập nhật.
Hình ảnh
Video

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *