Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Lốc tọa lạc tại khu Tân Phong, thị trấn Mãn Đức, huyện Tân Lạc. Chùa nằm cách Trung tâm huyện Tân Lạc không xa, giao thông khá thuận tiện.
Lịch sử, nhân vật và kiến trúc
Chùa được khởi dựng từ lâu đời. Xưa kia khu đất dựng chùa có địa thế đẹp, nằm giữa trung tâm của Mường Định, cạnh đường liên xóm thuận tiện cho đi lại và tổ chức những sinh hoạt cộng đồng.
Ban đầu nhân dân sử dụng phiến đá tự nhiên rộng khoảng 2,5m2 dưới gốc cây đa cổ thụ làm nơi thờ tự. Khối đá tựa hình rùa, trên phiến đá đặt 1 bụt mọc và 1 bát hương gốm Thổ Hà. Sau đó, bà con dựng ngôi nhà khung bằng cột tre, mái bằng lá cọ, rộng khoảng 4m2, mặt quay hướng Nam để che cho phiến đá hình rùa.
Vào khoảng những năm 1957-1958, sau thời gian cải cách ruộng đất, tại di tích không còn hoạt động thờ cúng. Đến năm 1980, bà con nhân dân trong khu đã tiến hành tu sửa lại dựng lại chùa. Ngôi chùa có tường xây bằng gạch, mái đổ xi măng, đắp giả ngói ống; có kích thước cao 2,15m; dài 1,45m; rộng 1,35m. Ban thờ tại đây được tận dụng từ mặt phẳng của khối đá lớn hình rùa, thiết kế theo kiểu tam cấp và lát gạch màu đỏ. Khởi nguyên chùa Lốc thờ Bụt đá. Đây là nét tín ngưỡng độc đáo, phổ biến trong đời sống của người Mường. Hiện nay, ngoài thờ Bụt đá nhân dân còn thờ bà Chúa Nàng Chiều. Trên ban thờ đặt Bụt đá, tượng bà Chúa Nàng Chiều, bát hương gốm Thổ Hà và một số đồ thờ tự khác như ngai thờ, lọ hoa, chân nến… Hai bên tả, hữu là 2 ban thờ nhỏ, có kích thước bằng nhau: rộng 90cm, sâu 94cm, cao 70cm. Mái đổ bê tông theo kiến trúc mái vòm. Ban bên trái thờ Thần tài, bên trong có đặt 1 bát hương, 1 tượng Thần tài và một số đồ thờ tự. Ban bên phải thờ Ngũ Hổ, bên trong ban đặt 1 bát hương và 1 tượng ông Hổ.
Năm 1983, vì diện tích ngôi chùa quá hẹp, để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân địa phương, nên nhân dân đã đóng góp xây thêm phía sau một ngôi nhà ngang. Ngôi nhà quay hướng Tây, được xây dựng theo kiểu chuôi vồ, với các hạng mục: Tiền Đường, Hậu Đường.
Hiện vật
Hiện nay, chùa còn lưu giữ một số di vật cổ như Bụt đá, bát hương gốm Thổ Hà, mang dấu ấn mỹ thuật thế kỷ XVIII…, đã chứng minh rằng cách ngày nay vài trăm năm di tích đã tồn tại. Trải qua nhiều sự kiện lịch sử, thời gian đã phần nào ảnh hưởng đến di tích. Hiện nay di tích gốc đã không còn nữa nhưng di tích vẫn bảo lưu được cổ vật quý có giá trị nghệ thuật, văn hóa cao đã góp phần bổ sung cho kho tàng văn hóa nước nhà thêm phong phú.
Lễ hội
Xưa lễ hội truyền thống chùa Lốc diễn ra trong 1 ngày, vào mùng 7 tháng Giêng (tính theo lịch Mường Bi là ngày 6 cây tháng Tư). Lễ hội gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ được thực hiện tại chùa vào buổi sáng.
Chùa tổ chức lễ hội Khai hạ hay còn gọi là lễ xuống đồng hoặc lễ mở cửa rừng để nhân dân đến dâng hương tỏ lòng biết ơn, tôn kính các vị thần, phật. Theo lệ làng xưa, phải sau lễ Khai hạ, mọi người mới được phép ra ruộng cấy trồng, sản xuất và vào rừng lấy măng, lấy củi, săn bắn…
Phần hội diễn ra sau phần lễ đến hết ngày, nhân dân trong vùng và du khách thập phương đi chơi hội tham gia các trò chơi dân gian ném còn, đánh mảng, kéo co, đẩy gậy, hát sắc bùa, hát thường rang, bộ mẹng, hát đúm…
Do nhiều yếu tố khách quan của lịch sử tự nhiên và xã hội. Từ năm 1957 đến năm 1979 lễ hội không được tổ chức. Đến năm 1980, chùa Lốc được khôi phục lại, nhưng lễ hội Khai hạ diễn ra vào ngày mùng 7 tháng giêng âm lịch chưa được khôi phục.
Hiện nay trong năm, tại chùa chỉ diễn ra bốn khóa lễ vào các ngày sau theo âm lịch: Lễ Thượng Nguyên (rằm tháng Giêng); Lễ Phật Đản (8/4); Lễ Vu Lan (rằm tháng 7); Lễ Tất niên (15 tháng Chạp). Ngoài ra vào mùng 1 và ngày rằm đều có hương, hoa, trà, quả, bánh kẹo dâng cúng phật và các vị thần linh.
Xếp hạng
Qua quá trình hình thành, tồn tại, phát triển, với những giá trị về lịch sử, văn hoá, du lịch, Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình đã ban hành Quyết định số 44/QĐ-UBND, ngày 09/01/2024 công nhận chùa Lốc là di tích lịch sử cấp tỉnh.
Tham khảo
1. Quyên Anh, “Gìn giữ di tích lịch sử chùa Lốc, thị trấn Mãn Đức”, báo Hòa Bình điện tử, ngày 8/3/2024.
https://baohoabinh.com.vn/16/187208/Gin-giu-di-tich-lich-su-chua-Loc,-thi-tran-Man-Duc.htm
2. Bảo tàng tỉnh Hòa Bình phối hợp tổ chức Lễ Đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh chùa Lốc, thị trấn Mãn Đức, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình, trang Thông tin điện tử Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hòa Bình, ngày 15/3/2024
