Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Lỗi Sơn, tên chữ là Am Trạch Tự, tọa lạc ở phía Bắc thôn Lỗi Sơn, xã Gia Phong, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Người dân địa phương quen gọi chùa theo tên làng là chùa Lỗi Sơn.
Không chỉ là nơi thờ Phật, chùa còn mang đậm dấu ấn tín ngưỡng dân tộc khi phối thờ Hai Bà Trưng, hai nữ anh hùng đã có công dựng nên nhà nước đầu tiên sau thời Bắc thuộc. Đặc biệt, chùa còn đặt bài vị thờ ba vị dũng tướng thời Hùng Duệ Vương thứ 18, đó là Tuấn công, Sùng công và Hiến công, những người có công lao trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước từ buổi đầu lịch sử.
Chùa Lỗi Sơn nằm trong khu vực chiến khu Quỳnh Lưu, một địa bàn từng ghi dấu nhiều hoạt động cách mạng. Việc phối thờ các vị thần và nhân vật lịch sử trong cùng một không gian Phật giáo thể hiện rõ tinh thần dung hòa tín ngưỡng dân gian với tôn giáo, đồng thời khẳng định vai trò của chùa như một trung tâm văn hóa tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Lỗi Sơn là một ngôi cổ tự có lịch sử lâu đời, tuy nhiên thời điểm chính xác chùa được khởi dựng đến nay vẫn chưa được xác định rõ ràng trong các tư liệu chính thống.
Hiện nay trong chùa còn lưu giữ một tấm bia đá Tân tạo phật tự bi/Trạch Am tự phật tích/新造佛寺碑/宅庵寺佛跡 có niên hiệu Hoằng Định thứ 12 (1611), ghi lại danh sách những người đã phát tâm công đức, đóng góp vào việc trùng tu, tôn tạo chùa. Qua nội dung bia có thể thấy chùa đã nhiều lần được nhân dân trùng tu, sửa chữa qua các thời kỳ: Năm Gia Long thứ 12 (1813) sửa nhà Tiền Đường; năm Minh Mạng thứ 12 (1831) tạc tượng; đến năm Tự Đức thứ 4 (1851), chùa tiếp tục trùng tu.
Đặc biệt, theo thông tin trong bài viết “Khai hội truyền thống chùa Am Trạch, xã Gia Phong”, đăng tải trên Tạp chí Báo Ninh Bình cho biết: “Chùa Am Trạch được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu. Ngày 19/8/1945, Trung đội giải phóng quân của tỉnh, các Trung đội tự vệ và quần chúng cách mạng đã tập trung ở Chùa Am Trạch, thôn Lỗi Sơn tiến về giành chính quyền ở huyện Gia Viễn, sau đó tiến về giành chính quyền ở tỉnh lỵ Ninh Bình vào sáng ngày 20/8/1945.”
Trải qua dòng chảy lịch sử, chùa Lỗi Sơn không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn là chứng tích lịch sử cách mạng, gắn với những dấu mốc quan trọng của địa phương. Nhờ sự gìn giữ và trùng tu qua nhiều thế hệ, ngôi chùa ngày nay đã có diện mạo khang trang, tiếp tục phát huy giá trị văn hóa, tâm linh và lịch sử trong đời sống cộng đồng.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Lỗi Sơn được xây dựng trên khu đất cao ráo, thoáng đãng, trước mặt chùa là cánh đồng rộng. Chùa nằm ngay bên trục đường làng, mặt về hướng Tây – Bắc, liền kề với khu dân cư sinh sống, góp phần tạo nên sự gắn kết mật thiết giữa chốn thiêng và đời sống thường nhật của người dân.
Trong khuôn viên di tích được trồng nhiều cây cổ thụ, tạo bóng mát cho toàn bộ ngôi chùa. Trong đó có những cây đa có tuổi đời hàng trăm năm, gắn bó mật thiết với đời sống và ký ức của người dân trong vùng. Đặc biệt, vào những năm 1930, cờ Đảng từng tung bay trên ngọn cây đa, dấu ấn cách mạng ấy đến nay vẫn được người dân Lỗi Sơn khắc ghi như một phần thiêng liêng của lịch sử làng quê. Hiện tại, một trong ba cây đã bị gió bão quật đổ, còn lại hai cây vẫn tồn tại cùng di tích.
Hiện nay, chùa Lỗi Sơn gồm nhiều hạng mục công trình như: Tam quan, Lầu Quán Âm, Giếng cổ, Tam bảo và Nhà Tổ. Các công trình được bảo tồn, tôn tạo hài hòa trong quần thể kiến trúc cổ, làm nổi bật không gian tôn nghiêm, linh thiêng giữa lòng quê thanh bình.
Tam Quan
Tam Quan chùa Lỗi Sơn được xây bằng gạch đá vôi, gồm 3 tầng, qua năm tháng đã phủ một lớp rêu phong. cổng gồm ba lối vào, một cửa chính lớn ở giữa và hai cửa phụ thấp, hẹp hơn ở hai bên, cả ba cửa đều được thiết kế theo dạng vòm cung mềm mại, hài hòa với tổng thể kiến trúc chùa cổ.
Ở cửa giữa trên phần vòm cung là khoảng tường trống, có đắp nổi bốn chữ Hán, tầng thứ hai, nổi bật với ba ô vòm nhỏ hình bán nguyệt, được trổ cửa cả mặt trước lẫn mặt sau. Tầng trên cùng là một khối hình chữ nhật nằm ngang, được xây bằng gạch, bên trong đắp nổi ba chữ Hán, phần đỉnh mái gắn biểu tượng cuồng lửa. Hai cổng phụ nằm hai bên, có quy mô nhỏ và thấp hơn so với cửa chính giữa, tạo nên thế cân xứng đặc trưng của kiến trúc Tam Quan truyền thống. Các thân trụ được trang trí bằng câu đối chữ Hán đắp nổi, chạy dọc theo chiều cao cột.
Bên cạnh Tam Quan là hàng cây cổ thụ có từ lâu đời, nối liền với cổng là dãy tường bao được xây chạy quanh khuôn viên chùa. Ngoài ra, ở vị trí cách Tam Quan vài trăm mét là một cổng phụ đơn giản hơn, gồm hai trụ cổng tạo thành, mái lợp ngói đỏ. Đây là lối ra vào thường ngày của Phật tử và nhân dân địa phương.
Lầu Quán Âm
Bước qua cổng Tam Quan là Lầu Quán Âm, có kiến trúc cao ba tầng, với tiết diện hình lục giác. Tầng dưới của lầu được đỡ bởi sáu cột lớn, các mặt đều để trống, không có tường bao, tạo không gian mở. Tại trung tâm là tượng Quán Thế Âm Bồ Tát bằng đá trắng, trong tư thế đứng, một tay cầm bình cam lồ, một tay kết ấn.
Hai tầng trên của lầu có chiều cao thấp hơn và diện tích thu nhỏ dần về phía trên. Các mặt tường được trổ cửa hình vòm cung. Các góc mái uốn cong đầu đao hình rồng, đỉnh mái được tạo hình cuồng lửa, bên trong vẽ hình bát quái, lợp ngói mũi hài. Bao quanh Lầu là hàng rào thấp, tạo ranh giới riêng biệt với các công trình xung quanh.
Giếng cổ
Đối diện Lầu Quán Âm, về phía bên phải cổng Tam Quan là giếng cổ, một hạng mục kiến trúc mang đậm giá trị văn hóa và tâm linh của chùa Lỗi Sơn. Giếng có tiết diện lớn hình bát giác, được bao quanh bởi tường đá xây chắc chắn, bề mặt được chạm khắc hoa sen và dây lá cách điệu. Công trình này được khởi công tôn tạo nâng cấp vào ngày 15 tháng 12 năm 2015 và hoàn thành vào ngày 15 tháng 3 năm 2016 do ông Đinh Duy Trinh người xóm 1, xã Lỗi Sơn tiến cúng.
Trên một mảng tường bao còn được khắc dòng chữ “Giếng cổ Am Trạch tự”, như một dấu mốc xác định niên đại và tên gọi của công trình gắn liền với chùa Lỗi Sơn (tên chữ là Am Trạch tự). Giếng cổ không chỉ phục vụ sinh hoạt cho nhà chùa mà còn là nơi để nhân dân và khách thập phương lấy nước dâng lễ, cầu nguyện, là biểu tượng thiêng liêng, gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh của cộng đồng địa phương.
Tam Bảo
Từ cổng Tam Quan dẫn vào chùa là con đường lát gạch đỏ, tạo trục chính trang nghiêm nối liền với khu chính điện. Hai bên đường, dựng hai thành bậc bằng đá nguyên khối được đặt song song đối xứng, chạm khắc hình rồng uốn lượn, miệng ngậm ngọc.
Tiến vào trong là một khoảng sân rộng trước Tam Bảo, là nơi tổ chức các sinh hoạt lễ nghi, đón tiếp khách thập phương. Nhìn tổng thể, kiến trúc chùa Lỗi Sơn được bố cục theo kiểu tiền chữ Nhất (一), hậu chữ Đinh (丁), một dạng kết cấu truyền thống phổ biến trong các ngôi chùa cổ Việt Nam.
Dãy nhà đầu tiên có kiến trúc hình chữ Nhất, gồm 5 gian, có hai tầng mái chồng diêm lợp ngói đỏ, khung vì kèo được làm bằng gỗ lim chắc khỏe, với sáu vì, hai đầu hồi xây bít kín. Mặt trước và mặt sau để thoáng không xây tường, để có thể đi thông xuống khu vực thờ ở phía sau. Trước thềm ở hai bên là hai tượng sư tử bằng đá nguyên khối, với dáng đứng vươn mình lên phía trước, hai chân trước chống thẳng trên trụ đá, hai chân sau đứng xuống nền sân, khuôn mặt dũng mãnh, bờm dài.
Tiếp nối dãy nhà chữ Nhất là tòa Tiền Đường nằm phía sau, ngăn cách bằng khoảng sân lát gạch rộng khoảng 2,4m. Tòa Tiền Đường gồm năm gian, kết cấu cũng theo kiểu mái chồng diêm hai tầng, nổi bật với hàng cột cái bằng gỗ lim cao 3,6m, được sơn son bóng bẩy. Tại khu vực này, các gian đều được làm cửa võng sơn thếp vàng, bên trên đặt các pho tượng và bày trí đồ thờ cúng. Trong đó có tượng Đức Ông với thần thái nghiêm nghị, chính trực, biểu tượng cho sự công minh, sáng suốt. Bên cạnh đó là tượng Phổ Hiền, mang dáng vẻ hiền hòa và đức độ, thể hiện lòng từ bi và hạnh nguyện cứu độ chúng sinh.
Hai pho tượng Hộ Pháp Khuyến Thiện và Trừng Ác, là những tác phẩm nổi bật nhất trong chùa. Tượng có kích thước lớn, được thể hiện với dáng vẻ uy nghi, lẫm liệt. Đặc biệt, tượng Đức Mẫu mang dáng hình một người phụ nữ đôn hậu, với vầng trán cao, ánh mắt sáng, phong thái từ tốn mà trang nghiêm. Từ dáng ngồi đến y phục, đều thể hiện vẻ đẹp của người con gái thôn dã, đồng thời toát lên khí chất oai nghiêm của một nữ tướng, vừa gần gũi, vừa tôn kính.
Tại gian Tiền Đường còn treo một quả chuông to, nặng 210 cân, cao 85cm, đường kính đáy 45cm, treo bằng cù lao là hai con rồng chân đính vào đỉnh thân chuông. Thân rồng có vảy chạm trổ khá tỉnh xảo, công phu. Nội dung được khắc tại thân chuông ghi chép chi tiết tên những người đóng góp tiền của, công sức để đúc chuông. Ngoài những người ở quê hương Lỗi Sơn còn có những người ở xã như Hiến Tăng ở huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định, ở huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang.
Từ tòa Tiền đường nối dài về phía sau là Hậu Cung, tạo thành tổng thể kiến trúc hình chữ Đinh (丁). Đây là khu vực thờ tự chính trong chùa, bên trên các bệ thờ được bài trí trang nghiêm hệ thống tượng gồm: Vị trí cao nhất là bộ tượng Tam Thế Phật, tiếp đến là tượng A Di Đà, rồi đến tượng Phật Bà Quan Âm, với hai bên là tượng Thổ Địa và các vị Bồ Tát. Kế tiếp là tượng Ngọc Hoàng, hai bên tôn trí Nam Tào – Bắc Đẩu, sau cùng là tượng Thích Ca Mâu Ni, hai bên có hai tiểu đồng hầu cận.
Trong đó, tượng Quan Âm Bồ Tát được tạc với gương mặt trầm mặc, đức độ, toát lên vẻ suy tư, biểu đạt thông điệp sâu sắc về đạo lý hướng thiện. Tòa Cửu Long, nơi thờ Phật đản sinh, từng có kiến trúc chạm khắc tinh xảo, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Tuy nhiên, trải qua thời gian, một số chi tiết đã bị hư hại.
Các họa tiết trang trí chùa Lôi Sơn chủ yếu mang phong cách thời Nguyên, đôi chỗ còn giữ được yếu tố cuối Lê như án thư, bia …
Lễ hội
Trong hai ngày 19 và 20 tháng 3 dương lịch (tức rằm tháng Hai Âm lịch hàng năm), tại Khu di tích lịch sử văn hóa quốc gia Chùa Am Trạch (thôn Lỗi Sơn, xã Gia Phong, huyện Gia Viễn) diễn ra lễ hội truyền thống Chùa Am Trạch. Lễ hội này đã tồn tại từ hàng nghìn năm, mang ý nghĩa tưởng niệm công đức của các Thành Hoàng làng, Thánh Mẫu, những người có công lập làng, dựng chùa và các anh hùng có công với đất nước. Đây cũng là dịp tế xuân để cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống nhân dân no đủ.
Lễ hội gồm nhiều nghi thức cổ truyền đặc sắc, tiêu biểu như:
Lễ rước cỗ từ 5 xóm trong thôn Lỗi Sơn về Chùa Am Trạch để tế Thành Hoàng và Thánh Mẫu. Thi mâm cỗ tế đẹp, một nét đẹp ẩm thực truyền thống. Tổ chức các trò chơi dân gian như: cờ người, kéo co, nấu cơm thi, chọi gà…
Sự kiện thu hút sự tham gia đông đảo và hào hứng của người dân thôn Lỗi Sơn từ khắp mọi miền, cùng với nhân dân xã Gia Phong và các địa phương lân cận. Kết thúc lễ hội, Ban tổ chức sẽ trao giải cho các xóm đạt thành tích cao trong các phần thi.
Lễ hội Chùa Am Trạch là một hoạt động văn hóa, tín ngưỡng có ý nghĩa sâu sắc, góp phần gìn giữ và phát huy truyền thống quê hương của cộng đồng thôn Lỗi Sơn.
Di vật
Hiện nay trong chùa vẫn lưu giữ được 28 pho tượng cùng các hoành phi, câu đối và bài vị thờ Phật, thờ Thánh.
Bên cạnh đó, chùa còn bảo tồn hơn 30 đạo sắc phong do các triều đại ban tặng, thể hiện sự ghi nhận công lao của các vị Thánh, Thần được thờ phụng tại đây. Trong đó, ngày 16 tháng 4 Âm lịch năm Phúc Thái thứ 5 (1647) và ngày 19 tháng 2 Âm lịch năm Khánh Đức thứ 4 (1652), các vị được phong sắc với mỹ tự “Uy linh dũng mãnh”.
Vào ngày 18 tháng 11 Âm lịch năm Thành Thái thứ nhất (1889), triều đình còn ban sắc phong cho Ngọc Quang công chúa.
Xếp hạng
Chùa Lỗi Sơn đã được xếp hạng là di tích cấp Quốc gia năm 1990.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Đại Đồng, Nguyễn Hồng Dương, Nguyễn Phú Lợi (2017), Lịch sử Phật giáo tỉnh Ninh Bình, Nxb Tôn Giáo.
- Hồng Giang, “Gia Viễn: Bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử”, Tạp chí Báo Ninh Bình, đăng ngày 21/09/2024.
