Chùa Phương Giai (Tiêu Nương Tự – Vĩnh Lộc, Thanh Hoá)

Chùa Phương Giai (Tiêu Nương Tự – Vĩnh Lộc, Thanh Hoá)

Chùa Phương Giai, còn có tên gọi khác là Tiêu Nương tự. Gọi là chùa Phương Giai vì đó là chùa của làng Phương Giai thuộc xã Vĩnh Tiến, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Chùa Phương Giai nằm sát đường Hoa Nhai thuộc hệ thống di tích Lịch sử Văn hóa Thành Nhà Hồ, cách Thành Nhà Hồ khoảng 800m về phía Nam và cách thành phố Thanh Hóa khoảng 45 km về phía tây – Bắc theo Quốc lộ 45A.

Di tích lịch sử

Thành Nhà Hồ thuộc địa phận hai xã Vĩnh Tiến và Vĩnh Long, trong dó 2/3 diện tích đất đai Thành Nhà Hồ thuộc xã Vĩnh Tiến. Các làng của xã Vĩnh Tiến nằm trọn về phía tây và nam của Thành Nhà Hồ. Nằm trong không gian của Thành Nhà Hồ, xã Vĩnh Tiến có rất nhiều di tích lịch sử văn hóa nổi tiếng, nhưng tiếc thay nhiều di tích đã bị tàn phá bởi con người và chiến tranh, bây giờ chỉ còn ghi lại trong sử sách và ký ức của người dân địa phương. Các di tích lịch sử văn hóa nổi tiếng như: Thành Nhà Hồ (Di sản Văn hóa thế giới), đền Tam Tổng (thờ danh tướng Trần Khát Chân), đền Phạm Đốc (thờ Thái úy Tính Quốc công Phạm Đốc – thời Lê Trung Hưng), chùa Tây Giai, chùa Xuân Giai với hàng trăm pho tượng quý và hàng trăm cây cột bằng gỗ mít, gỗ lim đều đã bị phá hủy từ những năm 1960. Từ năm 1945 về trước, các làng trong xã Vĩnh Tiến đều có chùa thờ Phật, các ngôi chùa đều có quy mô to lớn, kiến trúc độc đáo, nổi tiếng linh thiêng và đều có niên đại từ thời Trần. Xã Vĩnh Tiến, hiện nay chỉ còn lại hai ngôi chùa, đó là chùa Linh Giang thuộc làng Phú Lĩnh và chùa Phương Giai thuộc làng Phương Giai.

Chùa Phương Giai (Tiêu Nương tự), có nguồn gốc liên quan đến một sự kiện đau lòng có thật trong lịch sử. Vào cuối thời Trần, nhà Trần suy yếu, quyền hành rơi vào tay Hồ Quý Ly. Hồ Quý Ly đã ép vua Trần dời đô từ Thăng Long về An Tôn (huyện Vĩnh Lộc ngày nay). Một số tướng lĩnh, quý tộc nhà Trần do bất mãn và có mâu thuẫn sâu sắc với Hồ Quý Ly, nên muốn giết Hồ Quý Ly. Vào năm 1399, tại Hội thề Đốn Sơn (núi Đún), Trần Khát Chân cùng với Thái bảo Trần Hãng và một số người đã mưu giết Hồ Quý Ly. Chuyện bại lộ, Trần Khát Chân và Trần Hãng, Phạm Ngưu Tất cùng hơn 370 người đều bị giết, còn con gái trẻ đẹp trong gia đình những người mưu giết Hồ Quý Ly thì bị xung làm tỳ thiếp. Tương truyền rằng, nhiều người trong họ, do buồn đau, bất hạnh và cô đơn nên họ đã tìm đến nương tựa cửa chùa hoặc xuất gia đầu Phật. Họ đã xin một khoảng đất ở phía Nam Thành Nhà Hồ để dựng chùa. Chùa này toàn nữ, chủ yếu là các công nương nhà Trần có liên quan tới vụ thảm sát nói trên, nên chùa có tên là Tiêu Nương, Theo cách giải thích của các cụ già trong làng thì chữ “Nương” có nghĩa là công nương, nữ giới, thiếu nữ, còn chữ “Tiêu” là giảm bớt, vơi đi, ẩn khuất.

Vị trí

Mảnh đất được chọn để làm chùa nằm ở bên trái đường cái Hoa Nhai trên đường vào cổng chính phía Nam của Thành Nhà Hồ. Đây là một thế đất đẹp, nhưng cũng tiện cho việc kiểm soát của quan quân nhà Hồ. Nơi dựng chùa là một mô đất cao hình mai rùa, bốn phía đều có ao như bốn chân rùa. Phía Bắc là ao Bái Sim, phía Nam là ao Nếp Vàng, phía Tây là ao Cửa Phủ, phía Đông là ao chùa.

Diện tích đất chùa khi chưa bị xâm chiếm: bên trong nội tự khoảng 5 sào (2.500 m2), bên ngoài khoảng 3 mẫu (15.000m2). Đất đai nơi đây mầu mỡ, rất thích hợp với việc trồng lúa và các loại rau màu, đồng thời chất đất cũng tạo nên nhiều đặc sản nổi tiếng như: dưa, táo và rau cần … chắc có lẽ các vị tu hành ở đây từ xa xưa ngoài ăn ngũ cốc ra thì dưa, táo rau cần vẫn là những món ăn chủ yếu. Đặc biệt, làng Phương Giai có những giống táo ngon nổi tiếng. Đó là giống táo xoan và táo tai tượng. Giống táo xoan, hình quả xoan và to hơn quả xoan một chút, khi chín mầu hơi vàng, ăn giòn, có vị thơm, ngọt, hơi chua. Giống táo tai tượng, quả to như ngón chân cái, da xanh, khi chín chuyển sang màu vàng nhạt, ăn giòn, có vị thơm, ngọt, hơi chát. Táo đến tuổi trưởng thành, cây to, tán rộng, cành lá xum xuê, cao chừng 5 mét đến 6 mét, có cây cao cả chục mét. Khi thu hoạch, cây nhỏ, cành thấp thì đứng hái, nếu cây to cành cao thì người ta phải lấy sào hoặc trèo lên cây rung mạnh vào cành để táo rụng, phía dưới có chắn lưới hoặc dùng chiếc vó kéo cá mà hứng để táo khỏi dập hoặc nứt, vỡ. Khi nói tới đặc sản của huyện Vĩnh Lộc, thì người ta liền nhớ tới câu:

“Ta về nhớ táo Phương Giai

Nhớ ổi Đa Bút, nhớ khoai chợ Bồng”.

Về cư dân làng Phương Giai, rất có thể sau khi chùa được thành lập thì cư dân mới tụ tập về đây do chính sách quy hoạch của nhà Hồ. Làng cũ có tên là phường Vạn Ninh ở phía Nam Thành Nhà Hồ, cách thành khoảng hơn ba trăm, hiện nay là vị trí gần ngã ba đường vào cửa Nam của thành và Quốc lộ 45A đi Kim Tân, Thạch Thành. Hầu hết dân trong làng vẫn nhớ câu ca dao được lưu truyền từ bao đời nay:

“Làng tôi lắm táo nhiều dưa

Có đền Tam Tổng có chùa Tiêu Nương

Thưở xưa tên Vạn Ninh phường

Đất cũ, làng mới gần đường cái Hoa”.

Văn bia của chùa không còn, cũng chưa tìm thấy sử sách ghi chép, qua những câu chuyện truyền khẩu, ca dao, phong tục tập quán, những sản vật truyền đời của địa phương, bước đầu ta có thể khẳng dịnh, chùa Tiêu Nương hay chùa Phương Giai được lập từ cuối thời Trần, đầu thời Hồ, cách ngày nay hơn 600 năm. Sinh hoạt Phật giáo buổi sơ khai chủ yếu giành cho các công nương nhà Trần liên quan tới vụ thảm sát đàn Nam Giao năm 1399. Truyền thống tu tập ở chùa Tiêu Nương chủ yếu giành cho Ni giới. Khách tới chùa vãn cảnh cũng không được nhộn nhịp như những ngôi chùa khác. Phật tử chủ yếu là người trong làng và vùng lân cận. Sư trụ trì các đời kế tiếp nhau đều là Ni giới. Vị sư trụ trì chùa cuối cùng là Ni sư Quảng Hàm, đến đầu những năm 1960 sư giao lại chùa cho địa phương và trở về quê ở Hải Dương.

Quy mô kiến trúc

Về quy mô và kiến trúc của chùa: Thưở ban đầu không rõ quy mô và kiến trúc của chùa như thế nào. Cho đến trước năm 1926, chùa có quy mô tương đối lớn, chùa chính 5 gian quay mặt về hướng Tây Nam, có nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà khách. Gỗ để làm nhà đều là các loại gỗ tốt. Trong vườn chùa có rất nhiều cây trái, chủ yếu là xoài (muỗm), táo, nhãn, cau … Đến năm 1926, chùa bị kẻ xấu đốt cháy. Từ đó chùa có thêm một tên gọi khác nữa là “Chùa Cháy”. Sau đó vài năm, nhân dân dựng lại chùa và các công trình khác trên chính nền đất cũ.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, chùa Phương Giai là nơi diễn ra nhiều hoạt động của chính quyền, đoàn thể, hợp tác xã nông nghiệp, trạm cơ khí … vì nơi đây có nhà cửa, đất đai rộng rãi, nhiều cây cổ thụ, lại kín đáo trong việc phòng tránh máy bay địch. Trong kháng chiến chống Pháp, tại chùa Phương Giai có xưởng dệt thủ công rất lớn, chủ yếu là dệt xà cạp (vải quấn) để cung cấp cho chiến trường và dân quân du kích. Trong kháng chiến chống Mỹ chùa được sử dụng làm nhà kho, nơi xử lý hạt giống (lúa, bông), trại chăn nuôi, nơi để vật liệu của trạm máy kéo nông nghiệp. Những cây cột lim to của chùa thì được lấy làm cây kéo mật. Đến đầu những năm 1970 của thế kỷ XX thì chùa bị hoang phế hoàn toàn. Đất đai của chùa bị thu hẹp, chia cho các hộ gia đình để làm đất ở. Hiện nay diện tích còn lại của chùa là 1.235 m2, đã được chính quyền cấp giấy Chứng nhận Quyền sử dụng đất.

Hiện vật cổ

Hiện vật cổ của chùa còn lại là: nền móng chìm sâu dưới lòng đất, 01 chiếc chuông đồng nặng khoảng 10 kg, 01 chiếc lư hương bằng đồng nặng khoảng 3 kg, cao 40 cm, có 4 chân, nắp đậy hình con nghê, được chế tác khá tinh xảo. Trong vườn chùa còn lại 09 cây cột đá (cột hiên của nhà thờ Mẫu) và 13 viên đá chân tảng được nhân dân xếp ngay ngắn dưới gốc cây nhãn. Cột đá được chế tác tinh vi và có kiến trúc khá độc đáo. Chiều dài mỗi cột là 1,8 m, cột hình vuông, mỗi cạnh 20 cm được chế tác thuôn dần về phía trên, hai đầu cột lồi hình bát úp nhô ra đường kính 10cm. Tảng kê cột ứng với cột đá nói trên còn lại 08 viên, tảng cột cũng được chế tác khá tinh xảo. Tảng cột hình vuông, cao 40cm, rộng đáy 25 cm, rộng trên 22 cm, mặt trên của tảng đục lõm hình bát ngửa, trùng khít với phần lồi bát úp của chân cột. Nếu dựng lại cột, đặt đúng cột vào vị trí của chân cột, phía trên có bát kê đặt dưới kèo gỗ, ta sẽ có một chiếc cột, một hàng cột hiên khá hài hòa xinh xắn. Tổng chiều cao của cột hiên là khoảng 2,3 m, 09 cột đá còn lại tương ứng với ngôi nhà 07 gian đúng như lời kể của các cụ già trong làng. Hiện vật cổ chỉ còn lại ngần ấy thôi nhưng cũng đủ để chúng ta say mê chiêm ngưỡng, dằn lòng nuối tiếc và ngẫm suy.

Phục hồi

Bước sang thời kỳ đổi mới, trước nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân ngày càng tăng và có sự phục hồi trở lại với các truyền thống cũ xưa. Theo đề nghị của làng, được sự chấp thuận của chính quyền địa phương, với sự đóng góp của nhân dân và con em trong làng, năm 1992 làng đã xây dựng lại được ngôi Tam Bảo với diện tích là 107m2. Ngôi Tam Bảo hình chữ Đinh (丁), Hậu cung có kích thước 8m x 4,5m = 36m2, tiền đường 12m x 4,2m = 50,4m2, hè 12m x 1,8m = 21,6m2. Tường nhà xây gạch, mái lợp ngói máy, đòn tay, rui, mè đều bằng tre luồng. Nhìn chung, ngôi Tam Bảo được kiến trúc gỗ “bào trơn, đóng bén” đơn giản. Trong Hậu cung có 12 pho tượng, chất liệu bằng gỗ và thạch cao. Ngoài Tiền đường có hai pho tượng Hộ Pháp chất liệu bằng xi măng đặt hai bên tả, hữu, cao 2,5m chưa được sơn, thiếp, tu chỉnh. Kề bên ngôi Tam Bảo là nhà Tổ và nhà khách, nhà quay về hướng đông – nam. Hai ngôi nhà có chung một sân, tạo nên liên khu hình thước thợ. Nhà Tổ gồm 5 gian, mái bằng đổ bê tông cốt thép, chiều dài 15m, chiều rộng 9m, tổng diên tích 135m2, ba gian giữa làm nơi thờ Tổ và tiếp khách, học giáo lý, hai gian bên là phòng ở giành cho chư Tăng.

Ngôi Tam Bảo cùng nhà Tổ và sân chùa nằm ở vị trí 2/3 khu đất trong khuôn viên, lộ ra vườn chùa phía trước và hai bên với nhiều loại cây cối quanh năm rợp bóng, tạo nên phong cảnh của một miền quê êm ả, thanh bình.

Sự phục hồi của chùa Phương Giai tuy còn khiêm tốn, đơn sơ nhưng bước đầu đã đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt tôn giáo của người dân trong làng. Thiết nghĩ rằng, chính quyền, Giáo hội Phật giáo và các ngành chức năng cần quan tâm tới ngôi chùa này. Ngôi chùa sẽ là một điểm đến tham quan mang nhiều ý nghĩa nằm trong quần thể di tích lịch sử văn hóa Thành Nhà Hồ.

Tham khảo

  • Chùa Xứ Thanh (Tập IV), CN. Trịnh Tiến Huynh
Chấm điểm
Chia sẻ
eaf8a521bd23787d2132

Bài viết

Bài viết đang được cập nhật

Nội dung chính

Thờ tự
Nội dung đang được cập nhật.
Nhân vật
Nội dung đang được cập nhật.
Lễ hội
Nội dung đang được cập nhật.
Hình ảnh
Video

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

pexels4035926