Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Sơn Thủy thường được gọi là chùa Non Nước, tọa lạc ở chân núi Dục Thúy, phía đông bắc thị xã Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình, bên bờ sông Đáy. Núi cao khoảng 70m. Tại đây có hơn 40 bài thơ của các danh nhân được tạc vào vách đá.
Lược sử
Giới thiệu về ngôi chùa, sách Đại Nam nhất thống chí chép: “Chùa Non Nước: Ở chân núi phía bắc xã Cánh Diều, huyện Yên khánh, chùa trước ở núi Hộ Thành, sau dời đến đây, cũng nhân tên cũ, bia khắc ba chữ “Sơn Thủy tự”. Mặt trước trông ra hồ bán nguyệt, gần đấy có đình vuông, bên cạnh có giếng đá nước rất trong, năm Minh Mệnh thứ 2 khi vua Bắc tuần, sai lấy nước giếng này dâng ngự dụng, nay gọi là giếng Ngự. Chùa này cảnh đẹp thiên nhiên, là danh lam trong hạt. Quan tỉnh là Ngô Kim Lân và Tôn Thất Tĩnh kế tiếp nhau sửa chữa, dựng ba ngôi chùa Thượng, Trung, Hạ; đỉnh núi xây đài, gọi là đài Vân Tiên”[1].
Từ thời nhà Lý, dưới đời vua Lý Nhân Tông, quốc sư Nguyễn Minh Không xây dựng một ngôi chùa thờ Phật dưới chân núi Dục Thúy Sơn về phía Đông.
Kiến trúc
Chùa được xây bằng đá, mái cong rồng lượn và đã xuất hiện tháp là nơi thờ Phật. Trong tháp đặt một tượng Phật chính và một số tượng phụ.
Sang thế kỷ XIII, tháp được tách ra, thành hai kiến trúc riêng: chùa và tháp. Tháp không còn là chùa mà trở thành mộ sư. Đại Nam nhất thống chí cho biết: “Tháp cũ Dục Thúy: Ở xã Đại Đăng, huyện Yên Khánh dựng từ đời Quảng Hữu (1085-1091) nhà Lý sau bỏ. Đến các đời Khai Hựu và Thiệu Phong (1329-1357), nhà Trần, sơn tăng là Trí Nhu sửa lại, gọi là tháp Linh Tế, Trương Hán Siêu làm bài ký khắc vào đá, nay vẫn còn. Bài ký chép trong Hoàng Việt văn tuyển”[2].
Trong bài ký “Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký” (Bài ký tháp Linh Tế ở núi Dục Thúy) của Trương Hán Siêu đã cho biết tháp Linh Tế xây dựng lại cao 4 tầng: “Tháp xây 4 tầng, đêm tỏa hào quang, kẻ xa người gần đều trông thấy rõ”. Bài ký được khắc bên sườn gần chân núi, về phía tay phải lối đi lên núi. Trong bài thơ “Dục Thúy Sơn” của Trương Hán Siêu khắc trên vách núi Dục Thúy cũng nhắc đến cái tháp Linh Tế:
Sắc núi còn xanh ngắt
Lâu rồi, người vẫn đi
Lòng sông in bóng tháp
Nhắc tới tháp Linh Tế, nhà nghiên cứu Lã Đăng Bật cho biết: “Một thời gian sau, tháp Linh Tế đổ vỡ. Đến năm Đinh Sửu, niên hiệu Khai Hựu thứ 9, đời vua Trần Hiến Tông, tức là năm 1337, tháp Linh Tế được khởi công xây dựng lại, kéo dài trong 6 năm, mãi đến năm 1342 mới hoàn thành, người đứng lên chủ trì việc xây dựng tháp là sư Trí Nhu (người phủ Tràng An, châu Đại Hoàng), học trò Pháp Loa (Pháp Loa là đệ nhị tổ dòng phái Trúc Lâm, người Chí Linh, tỉnh Hải Dương). Tháp xây dựng lại do yêu cầu chôn cất xá lị (tro cốt) của Pháp Loa”[3].
Đến thời Lê (1428-1527) tháp Linh Tế vẫn còn. Nguyễn Trãi nhiều lần đến thăm núi Dục Thúy đã viết bài thơ “Dục Thúy Sơn” cũng nói về tháo Linh Tế:
Bóng tháp hình tram ngọc
Gương sông ánh tóc huyền
Cuối thời Hậu Lê tháp Linh Tế bị đổ vỡ. Điều này đã được Phạm Đình Hồ viết trong sách Tam thương ngẫu lục: “Sau khi vạc đổi, Cung bỏ làm trường lương Tràng An, tháp Linh Tế cũng đổ nát”. Từ đó đến nay, tháp vẫn chưa được phục hồi. Không chỉ Trương Hán Siêu, Nguyễn Trãi trong thơ của mình nói đến tháp Linh tế mà rất nhiều bài thơ của các tao nhân mặc khách nổi tiếng khác khi vịnh núi Dục Thúy đều nói đến tháp Linh Tế. Tháp Linh tế như là một biểu tượng cho cái đẹp của núi Dục Thúy. Nó giống như một chiếc bút tài hoa dựng đứng lên trên đỉnh núi để viết lên trời xanh những bài thơ bất hủ ca ngợi núi Dục Thúy.
“Ngôi chùa hiện nay được xây cất vào năm 1989”[4]. Chùa có hai cổng, một cổng ra vào ở phía bắc, một cổng ở phía đông nam nhìn ra sông Đáy và đây cũng là cổng để nhiều người ra thả cá chép vào ngày ông táo chầu trời.
Từ sân chùa bên sông Đáy, có thể hướng ra cầu Ninh Bình, cầu Non Nước và cuộc sống của cư dân trên sông Đáy.
Năm 2006, chùa đã được trùng tu lại và khánh thành mới nhưng vẫn giữ được vẻ thiêng liêng, trầm mặc.
——————–
Chú thích
[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, tập 3, Nxb Thuận Hóa, 2006, tr. 319-320.
[2] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, tập 3, Sđd, tr. 307.
[3] Lã Đăng Bật, bài “Đã đến lúc chúng ta nên xây lại tháp Linh tế trên đỉnh núi Dục Thúy”, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số 3/2004.
[4] Võ Văn Tường, 500 danh lam Việt Nam, Nxb Thông Tấn, 2008, tr. 120.
Tham khảo
- Lã Đăng Bật, bài “Đã đến lúc chúng ta nên xây lại tháp Linh tế trên đỉnh núi Dục Thúy”, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số 3/2004.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, tập 3, Nxb Thuận Hóa.
- Võ Văn Tường (2008), 500 danh lam Việt Nam, Nxb Thông Tấn.
