Chùa Tảo Sách (Tây Hồ, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Tảo Sách là một ngôi chùa cổ nằm ven hồ Tây, thuộc địa phận thôn Nam, làng Nhật Tân (nay là số 386, đường Lạc Long Quân, phường Tây Hồ, Thành phố Hà Nội). Sách Tây Hồ chí có đoạn:

“Sách-Tào tự (册曹寺):Quán-La(视羅艺). Nhà đọc sách cũ của Linh-Lang vương (靈陳朝), thổ dân lấy làm chùa, vì vậy có tên đó”.¹

Tên chữ của chùa là Linh Sơn tự, bia Linh Sơn tự kỷ niệm bi ký dựng vào năm Tân Tỵ, niên hiệu Bảo Đại (1941) chép rằng:

“Vào năm Canh Ngọ (đồng ấp) mời tổ trưởng tổ sư ở chùa Quảng Bá là Quang Lâm đến, thấy cảnh chùa như vậy (tổ sư) đổi tên chùa là: Linh Sơn”.² 

Bên cạnh đó, chùa còn thường được gọi là chùa Tào Sách, hay chùa Nhật Tân bởi thuộc địa phận làng Nhật Tân.

Lịch sử và nhân vật 

Lịch sử

Chùa Tảo Sách là một di tích Phật giáo lâu đời, gắn liền với không gian văn hóa tín ngưỡng của vùng hồ Tây. Tây Hồ chí có đoạn chép:

“Sách -Tào (冊 曹) là do Sách-phủ (冊府). Tào tại bờ phía tây hồ. Triều vua Trần Nhân Tông (陳仁宗), Hoàng tử thứ bảy là Linh Lang vương (靈霊王) làm nhà đọc sách tại đó, tên Sách-Tào (冊曹). Nay thành chùa thuộc ấp Quán La (觀羅邑)”.

Từ đó, thấy rằng chùa được xây dựng trên nền một thảo am, nơi từng là chỗ đọc sách của Linh Lang Vương. Tương truyền, hoàng tử Uy Linh Lang, con trai thứ bảy của vua Trần Nhân Tông (1279 – 1293). Hoàng tử sống cùng mẹ là Chiêu Minh phu nhân tại phường Nhật Chiêu (nay thuộc phường Tây Hồ, Hà Nội). Thuở nhỏ, hoàng tử đã sớm có tâm hướng Phật, nhiều lần xin được xuất gia nhưng không được vua cha chấp thuận. Vì thế, ngài dựng một căn nhà nhỏ ven hồ để làm nơi đọc sách, cùng bạn bè rèn văn, luyện võ, du thuyền thưởng trăng, ngâm vịnh thơ phú, tránh xa chuyện chính sự. Trong cuộc chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba, Hoàng tử lập chiến công hiển hách, được vua Trần phong làm Dâm Đàm Đại vương. Khi Đại vương mất, trên nền căn nhà cũ ven hồ mà ngài dựng, dân làng đã làm một thảo am để tưởng nhớ công lao và nhân cách thanh cao của ngài. Về sau, thảo am ấy được dựng thành chùa Tảo Sách, mang ý nghĩa “đọc sách trong buổi sớm mai” như một sự tri ân đối với bậc hoàng tử văn võ song toàn, trung hiếu và giàu lòng nhân ái.

Bia Linh Sơn tự kỷ niệm bi ký (1941), chép:

“Hà Đông tỉnh, Hoàn Long huyện, Thượng tổng, Nhật Tân xã, Tào Sách tự – Tự Tiền Lê chi sử kiến lập”.

Ngoài ra, một câu đối khắc tại đài kỷ niệm cũng cho biết:

“Đài kỷ niệm thành năm Quý Mùi,

Chùa Tào Sách sáng than Tiền Lê”.

Theo đó, có thể chùa được khởi dựng từ thời Tiền Lê (980 – 1009). 

Từ thế kỷ XVII, khi Thiền phái Tào Động do Thiền sư Thủy Nguyệt truyền vào Đại Việt, chùa Tảo Sách trở thành một trong những trung tâm tiếp nhận và truyền bá thiền phái này tại Thăng Long, chùa còn là trung tâm tổ chức hội Hoa Nghiêm ³.

Từ năm Minh Mệnh thứ 3 (1822) đến năm Bảo Đại thứ 8 (1933), chùa Tảo Sách đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Văn bia Linh Sơn tự kỷ niệm bi ký (1941) ghi nhận:

“Năm Giáp Tuất trang hoàng tượng Phật và đúc 2 quả chuông, năm Bính Tý hưng duyên tác phúc tân tạo một tòa Tổ Đường tráng lệ, đến năm Tân Tỵ và vừa đúng năm Nhâm Ngọ tiến hành đại tác hưng công… Nhân thay đổi mà cảnh cũ lại mới, đến gần cái tỉnh hoa bỏ đi cái xấu xí mang hết tài năng kỹ xảo tuyệt vời chạm khắc 9 rồng hoàn hảo, Tam Bảo nguy nga, chùa cao chọc trời…”

Thế hệ các sư trụ trì

Trong bài viết “Tìm hiểu về Thiền phái Tào Động ở Thăng Long – Hà Nội” in trong sách Thiền phái Tào Động ở Việt Nam, tác giả Nguyễn Hữu Việt cho biết: Từ đời Lê Cảnh Hưng đến giữa thế kỷ XX, “các thế hệ trụ trì chùa (Tảo Sách) tiếp nối nhau thuộc dòng Thiền Tào Động, sau đó chuyển sang dòng Thiền Lâm Tế. Chùa không có phả hệ truyền thừa tông Tào Động”⁴. Dựa vào những tư liệu hiện còn, không xác định được đầy đủ các vị trụ trì ấy mà chỉ ghi nhận được thông tin về một số vị, gồm:

1. Tỷ khiêu Trương Quang Anh, theo bia Linh Sơn tự kỷ niệm bi ký: “Vào năm Canh Ngọ (đồng ấp) mời tổ trường tổ sư ở chùa Quảng Bá là Quang Lâm đến, thấy cảnh chùa như vậy (tổ sư) đổi tên chùa là: Linh Sơn. Lại cử đệ tử Trương Quang Anh thay mệnh trụ trì”⁵.
2. Hòa thượng Thích Viên Anh, tự Mật Tràng (1901 – 1983). Theo ghi chép trong sách Thiền phái Tào Động ở Việt Nam, Thượng tọa Thích Tâm Hoan cho biết “Hòa thượng Thích Mật Tràng – trụ trì chùa Tảo Sách, đường Lạc Long Quân, quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội”⁶. Sau ngài về trụ trì chùa Linh Sơn, phố Nguyễn Trường Tộ và cuối cùng trụ trì chùa Châu Long rồi viên tịch tại đó vào ngày mùng 2 tháng 9 năm 1983 Âm lịch.
3. Hòa thượng Thích Thanh Thành (1919 – 2008) chùa Bà Đá trụ trì.
4. Ni sư Thích Đàm Ý (1888 – 1978).
5. Ni sư Thích Đàm Tuyết (1904 – 1980), người bản quán.
6. Ni sư Thích Đàm Thắng, sinh năm 1914.
7. Hòa thượng Thích Nguyên Hạnh (sinh năm 1958), đệ tử Đức Đệ Nhị Pháp chủ Thích Tâm Tịch, đương kim trụ trì. Hòa thượng có công lớn kiến thiết, trùng tu chùa khang trang như hiện nay.

Kiến trúc cảnh quan

Chùa Tảo Sách là một công trình tâm linh có kiến trúc độc đáo, tổng thể kiến trúc của chùa là sự kết hợp giao thoa giữa kiến trúc Trung Hoa và kiến trúc cung đình Huế. Chùa có khuôn viên rộng lớn, lối kiến trúc mang đậm phong cách dân gian. Các công trình kiến trúc có bố cục hài hòa, không gian tôn nghiêm gắn với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp.

Chùa Tảo Sách được xây dựng trên dải đất cao hơn mặt hồ 3m, ở thế “long chầu hổ phục”,. Từ ngoài nhìn vào, chùa Tảo Sách gồm các công trình: Cổng tam quan, tòa Tam bảo, đài bia kỷ niệm, nhà Mẫu, nhà Thờ Tổ… Tòa Tam bảo quay ra hướng hồ Tây, kết cấu theo kiểu chữ “Đinh”, gồm Tiền đường và Hậu cung.

Hậu cung là tòa nhà 3 gian chạy thẳng về phía sau, nối liền với gian giữa Tiền đường được xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói mũi hài, bờ nóc đắp kiểu bờ đinh. Tòa tiền đường là nếp nhà 5 gian mặt bằng 6 hàng chân. Vì kèo kết cấu kiểu “giá chiêng – kẻ chuyền bảy hiên”. Hiên hè lát gạch Bát Tràng, có 4 cột đá xanh đỡ mái hiên được chạm khắc trang trí đề tài tứ quý và những câu thơ tả cảnh chùa..

Theo quy luật vô thường Sinh, Trụ, Dị, Diệt sáng ngày 27/1/2011 ngôi chùa bất ngờ hứng chịu cơn hỏa hoạn thiêu rụi toàn bộ diện tích 150m2. Rất may nhiều tượng thờ đã được di chuyển ra ngoài. Sau đó một thời gian ngắn, sư trụ trì cùng các Phật tử thập phương đã gom công góp của, phục dựng công trình theo lối kiến trúc cũ.

Hiện vật

Theo Hồ sơ tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội, chùa Tảo Sách từng có 16 tấm bia đá. Tuy nhiên, qua quá trình điền dã, chúng tôi thấy rằng chùa chỉ còn lại một tấm bia mang tên Linh Sơn tự kỷ niệm bi ký (1941). Ngoài ra, chùa còn lưu giữ hai quả chuông đồng, trong đó có một quả lớn đúc vào niên hiệu Minh Mạng thứ ba (1822), cùng nhiều đồ thờ men lam, hoành phi, cửa võng thếp vàng chạm rồng chầu và tứ linh.

Xếp hạng

Chùa Tảo Sách đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia và ngày 23/7/1993.

Chú thích

1. Tây Hồ Chí, Trần Thanh Đạm dịch, Nxb Bộ Giáo Dục, 1962, tr 59.
2. Phạm Thị Thùy Vinh (Chủ trì tuyển chọn, giới thiệu), Tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội: Tuyển tập văn khắc Hán Nôm, bản dịch Linh Sơn tự kỷ niệm bi ký, Nxb Hà Nội, 2010, tr 1157.
3. Hội Hoa Nghiêm bao gồm những thiện nam tín nữ của Nhật Tân và thập phương cùng chung thiện tâm thiện hành là “Tụng kinh Hoa Nghiêm, làm điều thiện, tích đức”.
4. Thích Thọ Lạc, Chu Văn Tuấn (Đồng Chủ biên), Thiền phái Tào Động ở Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, 2020, tr 153.
5. Phạm Thị Thùy Vinh (Chủ trì tuyển chọn, giới thiệu), Tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội: Tuyển tập văn khắc Hán Nôm, Sđd, tr 1157.
6. Thích Thọ Lạc, Chu Văn Tuấn (Đồng Chủ biên), Thiền phái Tào Động ở Việt Nam, Sđd, tr 163.

Tài liệu tham khảo

1. Thích Thọ Lạc, Chu Văn Tuấn (Đồng chủ biên), 2020, Thiền phái Tào Động ở Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
2. Nguyễn Thúy Nga, Nguyễn Văn Nguyên (Đồng chủ biên), 2007, Địa chí Thăng Long – Hà Nội trong thư tịch Hán Nôm: Phần Thăng Long cổ tích khảo, Nxb Thế Giới.
3. Vũ Văn Quân (Chủ biên), 2019, Hồ sơ tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội, Tập 1, Nxb Hà Nội.
4. Tây Hồ chí, Trần Thanh Đạm dịch, Nxb Bộ Giáo dục, 1962.
5. Phạm Thị Thùy Vinh (Chủ trì tuyển chọn, giới thiệu), 2010, Tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội: Tuyển tập văn khắc Hán Nôm, Nxb Hà Nội.

_________________________

Các ngôn ngữ khác 

Tiếng Anh (English)

Tao Sach Pagoda, also known as Tao Sach Pagoda, is an ancient temple over 600 years old, located within the architectural complex by West Lake in the capital city of Thang Long. The pagoda is situated at 386 Lac Long Quan Street, Nhat Tan Ward, Tay Ho District, Hanoi. It was built in the 16th century during the Le Dynasty and is associated with Prince Uy Linh Lang, the son of King Tran Thanh Tong. The prince established a small house by West Lake to refine his literary and martial skills and compose poetry. After the prince passed away, a thatched temple was erected to commemorate his presence. During the Later Le period, the thatched temple was rebuilt into Tao Sach Pagoda, meaning “reading books under the morning light.”

The pagoda features unique architecture, combining Chinese and Hue imperial styles, with a spacious courtyard and solemn atmosphere. The main structures include the Tam Quan gate, the main sanctuary (Tam Bao), the memorial stele pavilion, the Mother House, and the Ancestor House. The main sanctuary faces West Lake and is structured in the shape of the Chinese character “Đinh.” The rear sanctuary consists of three compartments connected to the main hall, with a tiled roof. The main hall has five compartments, with a Bat Trang tiled veranda and four green stone columns intricately carved.

Tao Sach Pagoda preserves many valuable artifacts from the 18th and 19th centuries, including 29 stone steles, 2 bronze bells, more than 40 round statues, 42 couplets, and 23 horizontal lacquered boards. Tao Sach Pagoda is not only a spiritual and religious site but also an ideal place for those seeking peace and tranquility amidst the bustling life.

Tiếng Trung (Chinese)

陶册寺，又称陶册寺，是一座有着600多年历史的古刹，位于升龙都城西湖旁的建筑群内。寺庙地址为河内市西湖区日新坊泺龙军街386号。该寺建于16世纪的黎朝时期，与陈圣宗皇帝之子乌灵郎王子有关。王子在西湖旁建立了一座小屋，用来修文习武和作诗。王子去世后，为了纪念他，在原址上建了一座茅庵。在后黎朝时期，茅庵被重建为陶册寺，意为“晨光下读书”。

陶册寺的建筑独具特色，结合了中国建筑风格和顺化皇城风格，院落宽敞，氛围庄严。主要建筑包括三关门、大雄宝殿、纪念碑亭、母殿和祖殿。大雄宝殿面向西湖，结构呈“丁”字形。后殿由三个房间组成，与前殿相连，屋顶铺有瓦片。前殿有五个隔间，庭院铺有巴沽陶瓷砖，四根青石柱上刻有精美雕刻。

陶册寺保存了18至19世纪的许多珍贵文物，包括29块石碑、2个铜钟、40多尊圆雕像、42副对联和23块横匾。陶册寺不仅是一个宗教和信仰的场所，也是寻求宁静和安详的理想之地，在喧嚣的生活中提供一片安宁之地。

Tiếng Pháp (French)

La pagode Tao Sach, également connue sous le nom de pagode Tao Sach, est un ancien temple de plus de 600 ans, situé dans le complexe architectural près du lac de l’Ouest dans la capitale de Thang Long. La pagode est située au 386 rue Lac Long Quan, quartier Nhat Tan, district de Tay Ho, à Hanoï. Elle a été construite au XVIe siècle sous la dynastie Le et est associée au prince Uy Linh Lang, fils du roi Tran Thanh Tong. Le prince a établi une petite maison près du lac de l’Ouest pour affiner ses compétences littéraires et martiales et composer de la poésie. Après la mort du prince, un temple en chaume a été érigé pour commémorer sa présence. Pendant la période Le postérieure, le temple en chaume a été reconstruit en pagode Tao Sach, signifiant “lecture de livres sous la lumière du matin”.

La pagode présente une architecture unique, combinant les styles chinois et impérial de Hué, avec une cour spacieuse et une atmosphère solennelle. Les structures principales comprennent le portail Tam Quan, le sanctuaire principal (Tam Bao), le pavillon des stèles commémoratives, la Maison de la Mère et la Maison des Ancêtres. Le sanctuaire principal fait face au lac de l’Ouest et est structuré en forme de caractère chinois “Đinh”. Le sanctuaire arrière se compose de trois compartiments reliés à la salle principale, avec un toit en tuiles. La salle principale comporte cinq compartiments, avec une véranda en tuiles de Bat Trang et quatre colonnes en pierre verte finement sculptées.

La pagode Tao Sach conserve de nombreux artefacts précieux des XVIIIe et XIXe siècles, notamment 29 stèles en pierre, 2 cloches en bronze, plus de 40 statues rondes, 42 couplets et 23 panneaux horizontaux laqués. La pagode Tao Sach est non seulement un site spirituel et religieux, mais aussi un lieu idéal pour ceux qui recherchent la paix et la tranquillité au milieu de la vie trépidante.