Tên gọi và vị trí địa lý
Xã Liên Khê (Trúc Động xưa), huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng là một tên làng nằm ven sông Giá (tên cổ là sông Đô Lý), do có vị trí hiểm yếu, nên xưa được chọn là trận địa chốt giữ, đánh chặn không cho chiến thuyền Mông – Nguyên ra biển bằng sông Giá. Cũng từ đó, ngôi chùa Thiểm Khê được dựng lên như một tượng đài về trận chiến Trúc Động lẫy lừng trong chiến thắng Bạch Đằng thuở ấy.
Chùa Thiểm Khê tên chữ là Hoa Linh tự, được dựng trên sườn núi Thiểm trước thung lũng rộng, lưng tựa vào núi Thiểm, bên tả có núi chùa Hang, bên hữu có núi mẫu Ba. Theo phong thủy, chùa Thiểm Khê tọa lạc trên khu đất mang thế ỷ ngai, hai bên có tay long, tay hổ. Thật là chốn địa linh hiếm thấy. Phía trước chùa, quanh thung lũng là dãy núi mở ra hướng Tây phương cực lạc của giáo chủ A Di Đà.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Thiểm Khê được xây dựng từ thời Trần (năm 1226 -1400). Chùa Thiểm Khê là ngôi chùa có lịch sử gắn với chiến thắng Bạch Đằng. Ngày 7/3 Âm lịch (tức ngày 8/4/1288), trên đường rút lui, đoàn thuyền chiến của Ô Mã Nhi sau nhiều ngày hành quân mệt mỏi, rẽ vào sông Giá để thoát ra sông Bạch Đằng, liền bị quân ta chặn đánh quyết liệt, với chiến thắng Trúc Động lừng lẫy của quân dân ta. Vậy là dân làng Trúc Động cùng đạo quân của Trần Hưng Đạo hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chặn giặc, bịt đường sông Giá để bảo đảm bí mật cho trận địa mai phục.
Với chiến thắng Trúc Động đã buộc toàn bộ binh thuyền của địch phải xuôi theo sông Đá Bạc vào sông Bạch Đằng, dấn thân vào trận địa do Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn đã bố trí sẵn, góp phần quan trọng cho chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 đã đi vào lịch sử dân tộc, vào tâm hồn và cuộc sống của nhân dân Việt Nam như một tượng đài chiến thắng, một biểu tượng của tinh thần yêu nước, của trí thông minh, sáng tạo và ý chí quyết thắng giặc ngoại xâm. Để rồi, chùa Thiểm Khê được xây dựng từ thủa ấy nhằm ghi dấu cho chiến công lừng lẫy của cha ông.
Tương truyền, thung lũng chùa Thiểm Khê đã được Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn chọn làm nơi chiêu binh, luyện mã, là vị trí tập kết kỵ binh của quân đội nhà Trần. Tại khu vực chùa Thiểm Khê còn ngôi đền Tinh Quang thờ Đức Thánh Trần lưu đôi câu đối ở trụ hiên về truyền thuyết đó:
Đại tướng Trần Triều hạ mã điều binh chiến
Thắng trận Bạch Đằng sử lưu địa Diệm sơn
Tạm dịch:
Đại tướng Triều Trần xuống ngựa điều quân chiến đấu
Thắng trận Bạch Đằng sử lưu đất Diệm sơn (1)
Ngoài ra, trên địa bàn xã Liên Khê ngày nay còn có một ngôi chùa khác với quy mô to lớn và đã từng là một trung tâm Phật giáo trong danh tiếng của Thiền phái Trúc Lâm. Nơi ấy trong cuộc kháng Mông – Nguyên cũng là một thung lũng, tương truyền đã từng là kho quân lương tiền phương của quân đội nhà Trần, đó là chùa Mai Động.
Kiến trúc cảnh quan
Nhận xét về chùa Thiểm Khê, tác giả Thích Thanh Giác đã ghi trong cuốn Chùa cổ Hải Phòng, tập 1:
Chùa Thiểm Khê nguy nga, tráng lệ thuở nào nay không còn nữa, dấu tích này là những cấp nền bạt núi hình bậc thang, gieo vào lòng người nỗi luyến tiếc khôn nguôi về một cổ tự nằm sâu trong miền “sơn cước”!(2)
Chùa hiện nay được cấu trúc mặt bằng hình chữ công gồm 3 gian tiền đường và 2 gian hậu cung, tòa điện phật nằm ở trung tâm, phía trước có sân chùa và nơi đón tiếp du khách thăm quan. Bên phải có nhà khách (Thiểm Khê tu viện) và nơi thờ các vị sư tổ. Bên trái có cung điện thờ mẫu và từ thờ Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Năm 1288 thung lũng chùa Thiểm Khê được Trần Quốc Tuấn chọn làm nơi yết bằng chiêu tập nhân tài bố trí đội quân kỵ mã của quân ta (tương truyền sau khi thắng trận vị tổng chỉ huy quân đội thời Trần đã lưu lại 2 con kỵ mã tại nơi này). Phía sau chùa còn có đình 5 gian thờ 7 vị thành hoàng làng. Nhưng hiện nay đình chỉ còn 1 bức tường thành và các di vật cũ. Trong quần thể di tích chùa còn có đền thờ 3 anh em họ Trường, 3 ngài đã có công nhập nghĩa quân theo 2 bà Trưng đánh giặc Tô Định và miếu thờ Ngọc Dung công chúa- người đã có công cứu dân qua đại dịch đậu mùa.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội cổ truyền làng Thiểm Khê vào ngày 15/3 (âm lịch) có rước bát hương từ đền và miếu đình hội tế gọi là tế kỳ phúc.
Hiện vật
Qua nhiều năm chiến tranh tàn phá sau khi hòa bình nhân dân đã khôi phục lại, chùa Thiểm Khê đã được nhà nước công nhận và cấp bằng di tích lịch sử văn hóa năm 1996. Song đến nay chùa đã xuống cấp nặng nề nếu không được trùng tu tôn tạo thì nguy cơ sẽ xuống cấp hoàn toàn…. Tượng trong chùa còn lại không nhiều đáng quan tâm là bộ tam thể, bộ A di đà tam tôn, 2 pho bồ đề Đại Na và tượng ngọc hoàng tượng thích ca Sơ sinh, tượng đức ông, tượng thánh tăng…. Đây là một trong những bộ tượng a di đà tam tôn đẹp từ thế kỷ 16 thời Mạc, được giới mỹ thuật cổ xếp vào loại tượng gỗ cổ nhất ở nước ta.
Chùa Hoa Linh đã từng là trung tâm phật giáo trong vùng, một Sơn môn có danh tiếng của dòng thiền trúc lâm. Năm 1926 nhà sư yêu nước Nguyễn Thanh Hóa ông đã về tu viện chùa Thiểm Khê đề niên hiệu năm 1930 và đổi tên chữ chùa Hoa Linh là chùa Hoa Tiên Vũ. Ngày 14 tháng 02 năm 1949 nhà sư Nguyễn Văn Đóa đã bị thực dân Pháp bao vây chùa và đã bắn chết ông. Do có nhiều công lao và thành tích trong công cuộc kháng chiến chống Pháp và sự gan dạ hy sinh anh dũng của ông. Nhà sư Nguyễn Văn Đóa đã được nhà nước truy tặng huy chương kháng chiến hạng nhì ngày 19 tháng 05 năm 1970. Tóm lại, lịch sử chùa Thiểm Khê các di sản văn hóa nghệ thuật tuổi đời còn rất trẻ.
Về ý nghĩa các công trình được dựng nên được coi như một đài tưởng niệm về chiến thắng Trúc Động, nó như một nét son đánh dấu địa điểm đã từng diễn ra sự kiện lịch sử quan trọng trong quá khứ. Một minh chứng cho sức sống bất diệt một truyền thống văn hóa cổ truyền của một làng quê Việt Nam.
Chú thích
- Thích Thanh Giác, Chùa cổ Hải Phòng, tập 1, Nxb Hải Phòng, 2017, tr 32.
- Nguyễn Hữu Mạnh, Chùa cổ Thiểm Khê chứng tích về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, Tạp chí Lao Động, số ra 21/01/2024.
Tham khảo
- Thích Thanh Giác (2017), Chùa cổ Hải Phòng, tập 1, Nxb Hải Phòng.
- Thành đoàn Hải Phòng, Chùa Thiểm Khê, xã Liên Khê, huyện Thủy Nguyên, Website Đoàn Thanh niên cộng sản TP Hải Phòng, số ra ngày 04/01/2024.
- Nguyễn Hữu Mạnh, Chùa cổ Thiểm Khê chứng tích về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, Tạp chí Lao Động, số ra 21/01/2024.
_______________
Các ngôn ngữ khác
1. Tiếng Anh (English)
Name and Geographical Location
Lien Khe commune (formerly Truc Dong), Thuy Nguyen district, Hai Phong city, lies along the Gia River (formerly Do Ly River). Owing to its strategic location, it was once chosen as a defensive battlefield to block Mongol–Yuan warships from reaching the sea through the Gia River. From that event, Thiem Khe Pagoda was erected as a monument to the famed Truc Dong battle, which contributed to the Bach Dang victory.
Thiem Khe Pagoda, formally Hoa Linh Tu, was built on the slope of Mount Thiem, facing a wide valley, with its back resting on Mount Thiem, Mount Hang to the left, and Mount Mau Ba to the right. According to geomancy, the site resembles a throne flanked by dragon and tiger arms, a rare sacred location. The surrounding ranges open toward the Western Pure Land of Amitabha Buddha.
History and Figures
The pagoda was founded in the Tran dynasty (1226–1400) and is closely tied to the Bach Dang victory. On the 7th of the 3rd lunar month (8 April 1288), as Yuan general Omar’s exhausted fleet sought to escape via the Gia River to the Bach Dang, Vietnamese forces fiercely intercepted them at Truc Dong, sealing the river and ensuring secrecy for the main ambush.
This victory forced the enemy to retreat through the Da Bac River into the Bach Dang estuary, where Tran Hung Dao’s pre-arranged battlefield led to the decisive victory of 1288. Bach Dang entered national memory as a symbol of patriotism, intelligence, creativity, and willpower. Thiem Khe Pagoda was erected as a commemoration of this triumph.
Legend holds that General Tran Quoc Tuan used the Thiem Khe valley as a recruitment and cavalry training site. Nearby, the Tinh Quang shrine dedicated to Saint Tran preserves a couplet celebrating the battle:
“Tran dynasty general dismounted to command his troops,
The victorious Bach Dang battle records Mount Diem.”
The commune also hosts Mai Dong Pagoda, once a major Truc Lam Zen center, which legend identifies as a forward supply depot during the wars against the Mongols.
Architecture and Landscape
Thich Thanh Giac, in Ancient Pagodas of Hai Phong, vol. 1, observed:
“The once-magnificent Thiem Khe Pagoda is gone; only the terraced foundations carved into the mountainside remain, stirring unending nostalgia for an ancient temple deep in the highlands.”
The current pagoda is arranged in the “gong” (工) layout with three fore-hall bays and two rear sanctuaries. The central Buddha hall faces a forecourt and visitors’ reception area. On the right stands the guesthouse (Thiem Khe Monastery) and patriarchal hall; on the left, shrines to Mother Goddesses and to Tran Hung Dao. Behind lies a five-bay communal house once dedicated to seven village tutelary deities—now reduced to ruins. Within the precinct are also shrines to the Truong brothers, heroes who fought alongside the Trung Sisters, and Princess Ngoc Dung, remembered for saving villagers during a smallpox epidemic.
Events and Festivals
The traditional Thiem Khe village festival is held annually on the 15th day of the 3rd lunar month, featuring a procession of incense burners from temples and shrines for the Te Ky Phuc ritual.
Artefacts
After war devastation, villagers restored the pagoda, which was recognized as a Historical–Cultural Relic in 1996. Today, the temple has deteriorated significantly. Surviving icons include the Tam The (Three Times Buddhas), the Amitabha Trinity, two Bodhi Arhats, the Infant Shakyamuni, the Jade Emperor, the Guardian Saint, and others. The Amitabha Trinity, carved in the 16th century Mac period, is considered among the oldest extant wooden Buddhist sculptures in Vietnam.
Hoa Linh Tu was once a regional Buddhist hub and a notable Truc Lam Zen monastery. In 1926, patriot-monk Nguyen Thanh Hoa resided here, renaming it Hoa Tien Vu. On 14 February 1949, monk Nguyen Van Doa was killed when French forces surrounded and attacked the pagoda. For his revolutionary service and heroic sacrifice, he was posthumously awarded the Resistance Medal (Second Class) on 19 May 1970.
Thus, Thiem Khe Pagoda stands both as a religious site and as a cultural monument—a lasting memorial to the Truc Dong battle, testifying to the enduring vitality of Vietnamese tradition.
2. Tiếng Pháp (Français)
Nom et Situation Géographique
La commune de Lien Khe (anciennement Truc Dong), district de Thuy Nguyen, ville de Hai Phong, est située sur la rivière Gia (anciennement Do Ly). De par sa position stratégique, elle fut choisie jadis comme champ de bataille pour interdire aux navires de guerre mongolo-yuans de gagner la mer. C’est de là qu’est née la Pagode Thiem Khe, érigée comme monument de la bataille de Truc Dong, épisode marquant de la victoire de Bach Dang.
La Pagode Thiem Khe, dont le nom scriptural est Hoa Linh Tu, est bâtie sur le flanc du mont Thiem, devant une large vallée, adossée au mont Thiem, avec le mont Hang à gauche et le mont Mau Ba à droite. Selon la géomancie, l’emplacement figure un trône flanqué des bras du dragon et du tigre—un site sacré rare. Les montagnes environnantes s’ouvrent vers la Terre pure de l’Ouest d’Amitabha.
Histoire et Personnages
Fondée sous la dynastie Tran (1226–1400), la pagode est intimement liée à la victoire de Bach Dang. Le 7e jour du 3e mois lunaire (8 avril 1288), lors de la retraite, la flotte épuisée d’Omar Nhi entra dans la rivière Gia pour rejoindre Bach Dang, mais fut bloquée par nos troupes à Truc Dong. Cette victoire obligea les envahisseurs à emprunter la rivière Da Bac jusqu’à Bach Dang, où l’embuscade préparée par Tran Hung Dao entraîna la victoire décisive de 1288.
La bataille de Bach Dang est entrée dans l’histoire comme symbole du patriotisme, de l’intelligence et de la volonté de vaincre. La Pagode Thiem Khe fut édifiée en mémoire de ce haut fait.
Selon la légende, Tran Quoc Tuan choisit la vallée de Thiem Khe pour y recruter et entraîner la cavalerie. Le sanctuaire Tinh Quang, dédié au Saint Tran, conserve une paire de distiques louant cet exploit.
La commune abrite aussi la Pagode Mai Dong, autrefois grand centre du bouddhisme Truc Lam et supposé dépôt militaire durant la guerre contre les Mongols.
Architecture et Paysage
Le vénérable Thich Thanh Giac écrit dans Pagodes anciennes de Hai Phong, vol. 1 :
« La pagode Thiem Khe, jadis magnifique, n’existe plus ; ne subsistent que les terrasses sculptées dans la montagne, qui laissent une nostalgie profonde d’un antique sanctuaire enfoui dans les montagnes. »
L’actuelle pagode adopte le plan en « 工 » avec trois travées à l’avant et deux au sanctuaire arrière. Le hall bouddhique occupe le centre, précédé d’une cour et d’un espace d’accueil. À droite : maison des hôtes (monastère Thiem Khe) et hall des patriarches ; à gauche : sanctuaires des Déesses-Mères et de Tran Hung Dao. À l’arrière se trouvait un đình de cinq travées, dédié à sept génies tutélaires—aujourd’hui ruiné. Le complexe comprend aussi des temples aux frères Truong (héros de l’époque des Deux Sœurs Trung) et à la princesse Ngoc Dung, honorée pour avoir sauvé le peuple d’une épidémie de variole.
Événements et Fêtes
La fête traditionnelle du village Thiem Khe a lieu le 15e jour du 3e mois lunaire, avec procession d’encensoirs depuis les temples et sanctuaires pour le rituel de Te Ky Phuc.
Objets
Après les destructions de guerre, les villageois restaurèrent la pagode, classée Monument Historique et Culturel en 1996. Elle est aujourd’hui très dégradée. Restent quelques statues : Tam The (Bouddhas des Trois Temps), Amitabha et ses acolytes, deux bodhisattvas, le Bouddha nouveau-né, l’Empereur de Jade, le Saint Gardien, etc. Le groupe d’Amitabha datant des Mac (XVIe siècle) est considéré comme l’un des plus anciens ensembles de statues bouddhiques en bois du Vietnam.
Hoa Linh Tu fut un centre bouddhique régional du zen Truc Lam. En 1926, le moine patriote Nguyen Thanh Hoa y résida, rebaptisant le monastère Hoa Tien Vu. Le 14 février 1949, le moine Nguyen Van Doa fut tué lors d’une attaque française. Pour ses mérites et son sacrifice, il reçut à titre posthume la Médaille de la Résistance (deuxième classe) le 19 mai 1970.
La Pagode Thiem Khe apparaît ainsi comme un sanctuaire religieux et un monument culturel—un mémorial vivant de la bataille de Truc Dong, témoignage de la vitalité des traditions vietnamiennes.
3. Tiếng Trung (中文)
名称与地理位置
联溪社（古称竹洞），属海防市水源县，地处嘉河（古称都里河）之滨。因其地势险要，昔日被选为要塞，以阻蒙元战船出海。其后建有闪溪寺，作为竹洞之战、白藤胜利的纪念碑。
闪溪寺，字名「华灵寺」，依闪山山腰而建，前临阔谷，背靠闪山，左有洞寺山，右有母婆山。按风水格局，寺院如御座，两侧为龙臂、虎臂，堪称灵地。前方群山敞开，正对阿弥陀佛之西方极乐世界。
历史与人物
寺创于陈朝（1226–1400），与白藤江胜利关系密切。1288年农历三月初七（公历4月8日），元将乌马儿率疲兵自嘉河撤退，企图出白藤江，遭越军于竹洞迎击。竹洞大捷迫敌弃道，转入石银河，坠入陈国公陈国俊（陈兴道）预设伏阵，成就1288年白藤江大捷。
白藤胜利载入史册，成为越民族爱国、智慧、创造与决胜精神的象征。闪溪寺遂建，以铭记此功。
传说陈国俊曾于闪溪谷招兵练马，为大军集结地。寺区尚有精光庙奉祀陈圣公，并存楹联歌咏：
「陈朝大将下马调兵战，
白藤胜捷史留焰山地。」
此外，今联溪境内另有梅洞寺，曾为竹林禅派重镇，亦为抗蒙前线军粮库。
建筑与景观
释清觉《海防古寺》卷一曰：
「昔日辉煌之闪溪寺已不复存，惟山腰梯形台基尚在，使人无限怀古之情。」
今寺依「工」字形布局：前殿三间，后殿二间，中置佛殿，前有院落与接待所。右侧为客堂（闪溪书院）及祖师殿，左侧为母庙与陈兴道祠。后方原有五间 đình，祀七位村城隍，今仅余残壁与旧物。区内尚有祠奉三位张氏兄弟（随徵女抗敌）及玉容公主（救民于天花疫）。
节庆活动
每年农历三月十五日举行传统庙会，自庙祠迎香炉入会，行「祭祈福」大典。
文物
历经战火，和平后村民重建。1996年列入国家历史文化遗迹。然今已破败严重。存像不多，尚有三世佛、阿弥陀三尊、菩提大那二尊、玉皇、释迦初生、德翁、圣僧等。其阿弥陀三尊属十六世纪莫代木雕，被视为越南最古老之佛像群之一。
华灵寺昔为竹林禅派重镇。1926年爱国僧阮清化入驻，更名为「华仙宇」。1949年2月14日，僧阮文朵遭法军包围射杀。其英勇牺牲与功绩，1970年5月19日追授二级抗战勋章。
闪溪寺不仅是佛教圣地，更是文化丰碑，永铭竹洞大捷，彰显越南乡土文化之不灭生机。
