Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Thọ Cầu (chùa Đa Phúc) là một ngôi chùa cổ tọa lạc tại số 19, tổ 37, ngõ 337, đường Cầu Giấy, thuộc phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa nằm trong địa phận làng Vòng xưa, một địa danh lâu đời có nhiều biến thiên về mặt hành chính và tên gọi qua các triều đại. Tên gọi “Vòng” là tên Nôm, về sau được phiên âm thành “Vọng”, là dấu tích còn lại của vùng đất từng có vị trí quan trọng trên trục đường thiên lý từ Thăng Long đi xứ Đoài. Tại đây, vào thời phong kiến, từng tồn tại một trạm dịch, nơi thay ngựa, nghỉ chân và chuyển tin của triều đình. Tên gọi “Dịch Vọng” ra đời từ đó, thể hiện rõ vai trò là nơi vọng trạm (trạm dịch quan trọng) trên lộ trình huyết mạch phía Tây kinh thành Thăng Long.
Về mặt hành chính, thời Lê, Dịch Vọng thuộc huyện Từ Liêm, phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây. Đến thời Nguyễn, địa danh này thuộc về tổng Dịch Vọng, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức. Những đổi thay về đơn vị hành chính không làm phai mờ dấu ấn văn hóa – lịch sử của vùng đất Dịch Vọng, nơi chùa Thọ Cầu đã tồn tại như một trung tâm tín ngưỡng Phật giáo lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống cư dân bản địa.
Lịch sử và nhân vật
Chùa là một ngôi cổ tự có niên đại lâu đời, được xây dựng trên thế đất “long chầu hổ phục”, phong cảnh hữu tình, gắn với sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng cư dân Dịch Vọng từ nhiều thế kỷ trước.
Trải qua thời gian và biến động lịch sử, chùa đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo. Đáng chú ý nhất là lần trùng tu quy mô lớn được ghi rõ trong văn bia Đa Phúc kỷ niệm bi dựng tại chùa. Theo nội dung bia, vào ngày 11 tháng 10 năm Mậu Dần, dưới sự chủ trì của cụ trùm giáp Lê Văn Biền, cùng các bô lão trong giáp là Lê Văn Chi, Lê Văn Ninh, Lê Văn Túc, toàn thể giáp Vĩnh Thọ đã cùng chung tay góp sức sửa sang lại chùa, tu bổ các tượng Phật, làm mới mái ngói và thay thế các cấu kiện gỗ bị hư hỏng. Việc trùng tu này được tiến hành dưới sự hướng dẫn của sư trụ trì Đào Phúc Tuệ, theo di huấn của sư tổ Nguyễn Tất Đạt. Văn bia ghi rõ:
“Chùa Đa Phúc… là ngôi chùa cổ, có thể sơn thuỷ hữu tình, long hổ châu đẹp. Nhưng hiềm một nỗi đã quá lâu ngày, nhìn vào rất khó coi. Cho nên… các cụ trong giáp hợp cùng nhà sư trụ trì… sửa sang lại chùa, tô lại tượng Phật. Tất cả đều thay lại cho mới…”
Dù văn bia không nêu rõ năm Mậu Dần là niên hiệu nào, nhưng căn cứ vào các tư liệu gỗ còn lại trên kiến trúc, đặc biệt là thượng lương toà Tiền đường có dòng lạc khoản ghi rõ:
“Bảo Đại thập tam niên, hạ lương nhật”
(Ngày dựng thượng lương, năm Bảo Đại thứ 13), có thể xác định năm trùng tu chính là năm 1938.
Lần trùng tu này đã xác lập quy mô kiến trúc chính yếu của chùa Đa Phúc như ngày nay, với đầy đủ các hạng mục: Tiền Đường, Thượng Điện, Nhà Tổ và các công trình phụ trợ. Từ năm 1938 trở đi, chùa không có thêm đợt trùng tu lớn nào, ngoại trừ những lần tu sửa nhỏ để bảo trì mái ngói, chống dột hoặc quét vôi lại các pho tượng vào dịp lễ lớn.
Việc lưu giữ tấm bia đá khắc năm Mậu Dần và các chi tiết kiến trúc mang dấu ấn triều Nguyễn cuối thời kỳ Pháp thuộc cho thấy chùa Đa Phúc không chỉ là một công trình tôn giáo, mà còn là chứng tích sống động về nếp sống văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người dân Dịch Vọng Trung.
Kiến trúc cảnh quan
Các công trình kiến trúc của chùa được quy hoạch trong một khoảng không gian thoáng đãng, bao gồm: Tam Quan, sân gạch, vườn cây xanh, hồ nước, Nhà Bia, Gác Chuông, tòa Tam Bảo, Nhà Mẫu, Nhà Tổ và Vườn Tháp. Các bộ phận kiến trúc này được gắn kết chặt chẽ với nhau để tạo thành không gian riêng biệt nơi cửa thiền.
Chùa chính có quy mô kiến trúc kiểu chữ “Đinh”, gồm Tiền Đường và Thượng Điện. Tiền Đường có bố cục mặt bằng gồm 5 gian, xây dựng kiểu tường hồi bít đốc tay ngai. Cấu trúc bộ khung gỗ của nhà tiền đường được kết cấu theo kiểu vì kèo giá chiêng, mỗi bộ vì có kết cấu mặt bằng theo lối 4 hàng chân cột. Trên các đầu bẩy hiên, hoành, xà, kẻ được chạm nổi, bong kênh các hình hoa lá khá đơn giản với những họa tiết trang trí lá hóa rồng.
Thượng Điện gồm ba gian chạy dọc, nối với gian giữa Tiền Đường, gồm 4 bộ vì kèo kết cấu kiến trúc theo kiểu giá chiêng và kẻ suốt, tất cả được bào trơn, kẻ soi trông rất nhẹ nhàng. Phía dưới các bộ vì được bài trí hệ thống hoành phi, câu đối, y môn, cửa võng, cuốn thư chạm khắc các đề tài tứ linh, tứ quý có nội dung ca ngợi Phật pháp và cảnh đẹp của chùa, trong đó có câu:
“Tứ thập cửu niên thuyết pháp, khai quyển hiển thánh trung vương.
Thiên bách kiếp hoá thân, phá ám đạo mê thiên thượng nhật”
Nghĩa là:
“Bốn mươi chín năm thuyết pháp mở quyền chứng thực đáng bậc vua trong các thánh. Trăm ngàn ức kiếp hoá thân, phá tối dắt mê quả là vầng nhật giữa trời.”
Nhà Mẫu và Nhà Tổ đều được cấu tạo theo kiểu kiến trúc truyền thống và bài trí nội thất tuân thủ theo nghi thức thờ tự như vẫn thường gặp tại các di tích tôn giáo tín ngưỡng khác. Riêng ở nhà Tổ hiện còn bảo lưu được một hệ thống các bức cốn nách được kết cấu theo kiểu cốn mê, trên cốn được chạm nổi các đề tài “Lão trúc hoá rồng”, “Lão Mai hoá rồng” và diềm mái được trang trí hoa văn kỷ hà, với những đường nét chạm khắc khá công phu, có giá trị nghệ thuật, mang đậm dấu ấn của nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn đầu thế kỷ XX.
Đáng quan tâm nhất trong nội thất của chùa, là hệ thống tượng Phật được sắp đặt cao dần tại Thượng Điện. Tại vị trí cao nhất, trang trọng nhất là ba pho tượng Tam thế, tượng trưng cho ba thời: Quá khứ, hiện tại và tương lai. Các hàng tiếp theo là tượng Di Đà tam tôn, Di Lặc – Nam Tào – Bắc Đẩu, Thích Ca sơ sinh – Kim Đồng – Ngọc Nữ. Sát tường hậu Thượng Điện về hai bên được bố trí hai pho tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn và Quan Âm tống tử. Hai ban thờ Đức Ông, Thánh Tăng và bộ tượng Hộ Pháp được bố trí hai bên tường hậu Tiền Đường. Toàn bộ hệ thống tượng tròn của chùa, được tạo tác vào khoảng thế kỷ XIX, mang đầy đủ quy ước chuẩn của tượng Phật đương thời. Đây là những hiện vật vừa mang ý nghĩa nội dung, vừa mang lại giá trị nghệ thuật cho di tích. Bên cạnh các pho tượng Phật có giá trị nghệ thuật, còn có các pho tượng Mẫu, tượng Tổ cũng được sự quan tâm chú ý của nhiều khách tham quan.
Hiện vật
Chùa Thọ Cầu không chỉ là một trung tâm sinh hoạt Phật giáo lâu đời tại vùng Dịch Vọng, mà còn là nơi lưu giữ nhiều di vật quý giá có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc.
- Trong đó, đáng chú ý nhất là chuông đồng Cầu Phúc tự chung được đúc vào năm Nhâm Dần, niên hiệu Thành Thái (tức năm 1902). Chiếc chuông mang tên chùa cổ “Cầu Phúc” – một tên gọi xưa của chùa Thọ Cầu, vừa khẳng định niên đại tồn tại của ngôi chùa, vừa phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng Cầu Giấy vào đầu thế kỷ XX.
- Một hiện vật quan trọng khác là bia đá lập năm Kỷ Mão, niên hiệu Bảo Đại (1939), có nội dung ghi chép chi tiết công đức của các thiện tín và các đợt trùng tu lớn nhỏ trong quá trình bảo tồn ngôi chùa. Tấm bia này không chỉ là nguồn tư liệu sử học giá trị mà còn phản ánh nếp sống văn hóa làng xã, nơi việc công đức tôn tạo chùa chiền được coi là nghĩa cử cao quý, thể hiện tinh thần hộ trì Tam Bảo.
- Ngoài ra, hệ thống đồ thờ tự bằng gỗ còn lại tại chùa là một kho tàng nghệ thuật điêu khắc phong phú, mang đậm phong cách mỹ thuật triều Nguyễn thế kỷ XIX. Các hiện vật tiêu biểu như hoành phi, câu đối, y môn, cửa võng, cuốn thư, hương án, khám thờ… đều được chế tác công phu với kỹ thuật chạm lộng, chạm bong tinh xảo, thể hiện các đề tài tứ linh (long – ly – quy – phượng), tứ quý (mai – lan – cúc – trúc), hoa văn mây lửa, lá lật. Tất cả đều được sơn son thếp vàng, góp phần tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, rực rỡ và mang tính biểu tượng cao trong kiến trúc Phật giáo truyền thống.
- Hệ thống tượng tròn của chùa, được tạo tác vào khoảng thế kỷ XIX.
Các di vật này không chỉ khẳng định bề dày lịch sử của chùa Thọ Cầu, mà còn thể hiện sự tiếp nối liên tục của văn hóa dân gian và mỹ thuật tôn giáo qua nhiều thế kỷ, từ thời Lê – Nguyễn đến cận hiện đại. Đây là nguồn tư liệu vật thể quý báu cần được bảo tồn và phát huy giá trị trong công tác nghiên cứu, giáo dục và phục vụ đời sống tâm linh của cộng đồng.
Sự kiện và lễ hội
Ngoài vai trò là nơi hành lễ, tụng niệm và tu học Phật pháp, chùa còn là địa điểm diễn ra nhiều sự kiện Phật giáo và hoạt động văn hóa truyền thống trong năm. Các nghi lễ và sự kiện này không chỉ thể hiện đời sống tín ngưỡng phong phú mà còn góp phần gìn giữ và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa phi vật thể.
Các ngày lễ Phật giáo trọng đại trong năm
- Lễ Phật Đản (mùng 8 – 15 tháng 4 âm lịch): Là ngày lễ lớn nhất trong năm của Phật giáo, chùa Thọ Cầu tổ chức các hoạt động như tụng kinh Khánh đản, lễ tắm Phật, thuyết pháp, phóng sinh và lễ dâng hương. Phật tử trong và ngoài địa phương đều về chùa tham dự lễ, tạo nên không khí trang nghiêm và hoan hỉ.
- Lễ Vu Lan Báo Hiếu (rằm tháng 7 âm lịch): Dịp lễ này thu hút đông đảo người dân đến chùa để cầu siêu, tụng kinh Vu Lan, tham dự các khóa lễ tri ân cha mẹ, ông bà tổ tiên, đồng thời tham gia các hoạt động từ thiện do nhà chùa phát động.
- Lễ Tất niên và cầu an đầu năm (tháng Chạp – tháng Giêng âm lịch): Trong dịp cuối năm và đầu xuân, nhà chùa tổ chức các khóa lễ tạ ơn Tam Bảo, cầu nguyện quốc thái dân an, gia đạo bình an, đồng thời tổ chức khai đàn Dược Sư cầu an đầu năm vào các ngày mùng 6, mùng 9 và rằm tháng Giêng.
Các hoạt động thường kỳ trong tháng
- Ngày Rằm và mùng Một âm lịch: Vào hai ngày sóc vọng hàng tháng, chùa Thọ Cầu tổ chức tụng kinh Sám hối Hồng danh, kinh Dược Sư, và lễ cúng Phật. Phật tử và người dân thường đến chùa lễ bái, tụng kinh và sám hối, coi đây là dịp thanh lọc thân tâm và hướng về điều thiện.
- Các khóa lễ cầu siêu và cầu an theo yêu cầu của Phật tử: Được tổ chức định kỳ hoặc theo đăng ký, bao gồm các khóa tụng kinh cầu siêu cho gia tiên, hương linh, cũng như các lễ cầu an cho gia đình, cá nhân.
Các sự kiện văn hóa – xã hội
- Khóa tu một ngày an lạc (theo lịch định kỳ): Nhà chùa tổ chức các khóa tu ngắn hạn vào các dịp cuối tuần hoặc các ngày lễ lớn để Phật tử tại gia có cơ hội học đạo, hành thiền, thực tập chánh niệm trong không gian thanh tịnh.
- Chương trình thiện nguyện và phát quà từ thiện:
– Thầy Thích Đức Tiến – Trụ trì chùa Thọ Cầu và các phật tử nhóm Ưu đàm hỗ trợ suất ăn từ thiện cho người bệnh tại Bệnh viện Bạch Mai, hưởng ứng tháng hành động kỷ niệm ngày công tác xã hội Việt Nam lần thứ 3 (25/3/2017 – 25/3/2019).
– Rằm tháng 9/2022, nhà chùa và nhóm Thiện nguyện Tri kỷ đã tổ chức nấu, phát 350 suất cơm chay tại Chùa và 200 suất cơm tại Viện Huyết học.
Tài liệu tham khảo
- Sơn Dương, Chùa Thọ Cầu (quận Cầu Giấy), Tạp chí Người Hà Nội online, Ngày 13/09/2023.
- Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 02, Nxb Hà Nội.
- Thiện Tâm, “Chùa Thọ Cầu ( Chùa Đa Phúc ) – Hà Nội”, CHÙA THỌ CẦU – HÀ NỘI | Thuyngakhanhhoa’s Blog
_______________________________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Chùa Thọ Cầu, located in Hanoi, is an important historical and cultural landmark, especially in the context of increasing urbanization. Built in the village of Vòng, later known as Dịch Vọng, the temple is not only a significant spiritual center but also brings rich historical and cultural value to the region.
The architecture of the temple includes various structures such as the Front Hall, Upper Sanctuary, Mother’s Temple, Ancestors’ Temple, and other sections, creating a spacious and sacred space. The system of Buddha statues arranged in the Upper Sanctuary reflects solemnity and holds great artistic value. The Buddha statues and various Mother and Ancestor figures are carefully preserved, enriching the spiritual space of the temple.
In addition to its cultural and spiritual significance, Chùa Thọ Cầu also serves as a valuable historical document, recording the existence of the Vòng and Dịch Vọng villages throughout different historical periods. The maintenance and preservation of the temple not only conserve cultural heritage but also help those interested in learning about the historical past, religion, art, and various aspects of Thăng Long – Hanoi.
Tiếng Trung (Chinese)
位于河内的Thọ Cầu寺是一个重要的历史文化地标，尤其是在城市化日益增加的背景下。建于Vòng村，后来成为Dịch Vọng村，该寺不仅是一个重要的灵性中心，还为该地区带来了丰富的历史文化价值。
寺庙的建筑包括各种结构，如前殿、上殿、母亲庙、祖先庙和其他部分，营造出一个宽敞而神圣的空间。在上殿设置的佛像系统反映了其庄严性并具有极高的艺术价值。佛像和各种母亲、祖先的雕像都经过精心保存，丰富了寺庙的精神空间。
除了其文化和灵性的重要性外，Chùa Thọ Cầu还充当着宝贵的历史文献，记录了Vòng和Dịch Vọng村在不同历史时期的存在。寺庙的维护和保护不仅保护了文化遗产，还帮助那些对了解Thăng Long – Hanoi的历史、宗教、艺术和各个方面感兴趣的人。
Tiếng Pháp (French)
Le temple Thọ Cầu, situé à Hanoï, est un important repère historique et culturel, en particulier dans le contexte d’une urbanisation croissante. Construit dans le village de Vòng, plus tard connu sous le nom de Dịch Vọng, le temple n’est pas seulement un centre spirituel significatif, mais apporte également une valeur historique et culturelle riche à la région.
L’architecture du temple comprend diverses structures telles que la Salle Frontale, le Sanctuaire Supérieur, le Temple de la Mère, le Temple des Ancêtres et d’autres sections, créant un espace spacieux et sacré. Le système de statues de Bouddha disposées dans le Sanctuaire Supérieur reflète la solennité et présente une grande valeur artistique. Les statues de Bouddha et les diverses figures de la Mère et des Ancêtres sont soigneusement préservées, enrichissant l’espace spirituel du temple.
En plus de sa signification culturelle et spirituelle, Chùa Thọ Cầu sert également de précieux document historique, enregistrant l’existence des villages de Vòng et Dịch Vọng à travers différentes périodes historiques. L’entretien et la préservation du temple ne conservent pas seulement le patrimoine culturel, mais aident également ceux qui souhaitent en apprendre davantage sur le passé historique, la religion, l’art et divers aspects de Thăng Long – Hanoi.
