Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Thuận Quang, tên chữ là “Cổ Linh tự”, tên Nôm là chùa Vô và được người dân quen gọi bằng chùa Cổ Linh, tọa lạc tại thôn Thuận Quang, xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội. Đây là một ngôi chùa cổ được hình thành từ rất sớm, hiện vẫn còn lưu giữ nhiều dấu tích lịch sử văn hóa có giá trị, phản ánh chiều sâu truyền thống của mảnh đất nơi đây.
Xã Dương Xá nằm ở phía Đông Nam huyện Gia Lâm, cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 16 km, là vùng đất nằm trong không gian giao thoa văn hóa giữa Thăng Long và Kinh Bắc, giàu bản sắc truyền thống và di sản, nơi nhiều di chỉ văn hoá người Việt được phát hiện.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Thuận Quang được khởi dựng từ thế kỷ XIX và từng trải qua nhiều đợt trùng tu, tôn tạo để giữ gìn kiến trúc cũng như giá trị văn hóa tâm linh của ngôi chùa.
Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt giai đoạn 1968-1974, chùa từng được sử dụng làm điểm sơ tán cho học sinh các lớp thuộc thôn Thuận Quang, Thuận Tiến, đồng thời là nơi lưu giữ tài sản quan trọng của đơn vị T612, giữa lúc chiến tranh diễn ra ác liệt.
Ngày nay, chùa Thuận Quang không chỉ là nơi thờ Phật và hành lễ, mà còn là không gian tâm linh để người dân đến cầu phúc, tu nhân tích đức, hướng đến điều thiện lành và giữ gìn những giá trị đạo đức truyền thống của quê hương.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Thuận Quang tọa lạc trong khu dân cư làng Thuận Quang, xã Dương Xá, sở hữu khuôn viên rộng rãi, khoảng sân rộng, bên cạnh là vườn cây, ao nước. Toàn bộ khuôn viên chùa được bao quanh bởi hệ thống tường rào, đảm bảo sự khép kín và bố cục kiến trúc hài hoà. Ngày nay trong khuôn viên di tích gồm các hạng mục chính như: Tam quan, Tam bảo, Điện Mẫu, Tả/Hữu Vu và một số công trình phụ trợ khác.
Tam Quan
Tam Quan của chùa có kiến trúc bề thế, gồm ba lối cổng chính, mỗi lối đều được thiết kế hai tầng mái, cả ba lối đều là lối dẫn vào trong. Kết cấu với hệ thống đòn bẩy nhô ra tạo độ vươn rộng, phần cổ diêm, nối giữa hai tầng mái và các cột trụ biểu đều được khắc chữ Hán, mái được lợp ngói mũi hài truyền thống, các đầu đao uốn cong mềm mại, trang trí hình rồng, con kìm và vân mây.
Nối liền với Tam quan là dãy tường lửng, được thiết kế hàng chấn song con tiện, cách Tam quan khoảng 2 mét là hai cổng phụ ở hai bên, mỗi cổng có một tầng mái với lối thiết kế kiểu mái vòm cung mềm mại, mái lợp ngói truyền thống.
Bước qua cổng, là một hồ nước rộng, được trồng sen bên trong, ở thành hồ được thiết kế giống một bức bình phong lớn, bên trong ở hai bên là ô hình vuông chữ Thọ, ở giữa là ô tròn. Phía sau bình phong là một khoảng sân rộng lát gạch đỏ truyền thống, được gọi là sân chầu .Tại trung tâm sân có đặt một hương án bằng đá, dùng để dâng hương lễ Phật trong các dịp lễ trọng. Hai bên hương án là hai cây đèn đá đối xứng.
Tam Bảo
Tòa Tam Bảo được xây dựng theo kiến trúc hình chữ đinh (丁) truyền thống, quay mặt về hướng Đông Nam, gồm hai phần chính là Tiền Đường và Hậu Cung.
Tiền Đường gồm 5 gian, thiết kế theo lối tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, đậm nét kiến trúc cổ truyền Bắc Bộ. Từ sân chùa dẫn lên nền sàn là hệ 5 bậc thang, cao khoảng 50cm so với nền sân. Tại hiên Tiền Đường là 6 hàng cột đá, tiết diện hình vuông vững chãi, nâng đỡ mái hiên, thể hiện kỹ thuật chạm khắc đá tinh xảo. Hai bên đầu hồi được dựng hai trụ biểu cao, trang trí nổi bật với hình rồng và chim phượng, hệ thống cửa ra vào Tam Bảo là cửa gỗ bưng kín, để trơn không trang trí hoa văn.
Ở mỗi gian của tòa Tam Bảo được bài trí công phu và trang nghiêm, nổi bật là hệ thống cửa võng được chạm lộng tinh xảo, trang trí các họa tiết rồng uốn lượn, mây bay, hoa lá cách điệu. Không gian thờ còn được tôn thêm vẻ trang trọng bởi hệ thống hoành phi, câu đối được sơn son thếp vàng lộng lẫy, ca ngợi đạo lý và cảnh chùa. Toàn bộ khung nhà được nâng đỡ bởi hệ thống cột gỗ tròn lớn, các cột cái, cột quân chịu lực chính, tạo nên bộ kết cấu giá chiêng vững chắc, vừa bền bỉ vừa mang giá trị mỹ thuật cao.
Hậu Cung là ba gian nối dài phía sau, bên trong các hệ thống tượng thờ được bài trí theo thứ tự: Lớp trên cùng là ba pho tượng Tam Thế (thường trụ diệu pháp thân), tượng trưng cho đức Phật ở ba thời: quá khứ, hiện tại và vị lai; Lớp thứ hai là tượng Quan Âm Chuẩn Đề, biểu tượng của lòng từ bi cứu khổ; Lớp thứ ba, ở giữa là tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế, hai bên tả hữu đặt tượng Nam Tào và Bắc Đẩu, thể hiện niềm tin dân gian về sự cai quản sinh mệnh và số phận con người.
Một nét độc đáo trong kiến trúc mái của tòa Tam Bảo chính là phần diềm mái được xây cao và tạo hình uốn lượn như những làn sóng, gợi liên tưởng đến bức tường thành vững chãi. Kiểu tạo hình này không chỉ tạo cảm giác bề thế cho công trình mà còn là điểm nhấn thẩm mỹ hiếm thấy ở các ngôi chùa khác, góp phần làm nên vẻ riêng có cho chùa Thuận Quang.
Tả/Hữu Vu
Nằm đối xứng hai bên tòa Tam Bảo là hai dãy Tả Vu và Hữu Vu, được bố trí cân đối, tạo nên thế uy nghi và hài hòa cho toàn bộ quần thể kiến trúc chùa. Mỗi dãy gồm bảy gian, được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống giản dị, mái lợp ngói ta, không chạm khắc hay trang trí hoa văn cầu kỳ, tạo cảm giác mộc mạc, thanh tịnh. Đặc biệt ở hai dãy này có hệ thống cánh dại tre, cánh dại tre là một chi tiết rất phổ biến ở các ngôi nhà vùng nông thôn xưa, được lắp che kín từ phần hiên nhà, có tác dụng che mưa nắng và cũng có ý nghĩa như tấm bình phong che cho kín đáo.
Hai dãy nhà Tả Vu và Hữu Vu đóng vai trò là không gian hỗ trợ thiết thực cho các hoạt động trong chùa, là nơi nghỉ ngơi, chuẩn bị lễ vật trước khi hành lễ, đồng thời cũng là nơi lưu giữ, bảo quản các vật dụng sinh hoạt và thờ tự cần thiết cho đời sống tu hành và các dịp lễ hội Phật giáo.
Điện Mẫu
Điện Mẫu được trùng tu, xây dựng lại vào năm 2008, gồm ba gian, thiết kế theo kiểu tường hồi bít đốc truyền thống, mái lợp ngói ta, quay mặt về hướng Tây Nam. Đây là không gian thờ phụng Thánh Mẫu, hiện thân của tín ngưỡng Tam Phủ, một trong những nét đặc sắc của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Di vật
Hiện nay, chùa Thuận Quang vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử và tâm linh, tiêu biểu là hệ thống tượng Phật cổ cùng các đồ thờ tự truyền thống như: cuốn thư, khám thờ, cửa võng, bát hương, đỉnh đồng, chuông đồng, hoành phi, câu đối và đặc biệt là bia đá có niên đại thời Bảo Đại. Những hiện vật này không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng của người xưa mà còn là minh chứng sinh động cho lịch sử tồn tại và phát triển của ngôi chùa qua các thời kỳ.
Tài liệu tham khảo
- Uỷ ban nhân dân huyện Gia Lâm, Di tích lịch sử văn hóa cách mạng kháng chiến huyện Gia Lâm (2010).
- Lịch sử đảng bộ huyện Gia Lâm (1930-2015), Nxb Chính trị Quốc gia (2015).
- Hình ảnh thông tin trên trang page của chùa Cổ Linh (chùa Thuận Quang), Dương Xá, Gia Lâm.
