Tên gọi và vị trí địa lý
Di tích nghè và chùa Gia Cốc, hiện tọa lạc ở thôn Gia Cốc, xã Tứ Cường, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương. Vào thời Lý, thôn Gia Cốc mang tên trang Gia Cốc. Sau này, khu vực này trở thành xã Gia Cốc thuộc tổng Phú Mễ, huyện Thanh Miện. Sau Cách mạng tháng 8/1945, tên gọi thôn Gia Cốc được giữ nguyên cho đến nay, thuộc xã Tứ Cường, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương.
Lịch sử và nhân vật
Cụm di tích nghè và chùa Gia Cốc gắn liền với tên tuổi của Thái sư Lê Trung Hoa, một vị quan danh tiếng thời Lý. Mặc dù ngày sinh và ngày mất của ông không được ghi rõ, nhưng theo sử sách, ông sinh ngày 10 tháng 3 và mất vào ngày 10 tháng 8. Từ khi còn nhỏ, Lê Trung Hoa đã bộc lộ tài năng xuất chúng, cả về văn chương lẫn võ nghệ.
Khi giặc Tống do tướng Hoàng Phúc chỉ huy kéo quân xâm lược Đại Việt, triều đình đã cử Lê Trung Hoa làm Thái sư, giao cho ông trọng trách chỉ huy một vạn quân để chống lại quân xâm lược. Khi quân Tống đóng đồn tại trấn Hải Dương, Thái sư Lê Trung Hoa đã chỉ huy quân đội đánh mạnh vào hướng Đông, đồng thời hỗ trợ phòng thủ từ phía Tây. Dưới sự chỉ huy tài ba của ông, quân Tống bị đánh bại, hòa bình nhanh chóng được lập lại trên đất nước.
Sau chiến thắng, Lê Trung Hoa dẫn quân trở về trang Gia Cốc để khao thưởng cho các tướng sĩ và binh lính đã chiến đấu anh dũng. Tại đây, trước phong cảnh hữu tình và vẻ đẹp tuyệt vời của vùng đất, ông đã quyết định dựng trại và đóng quân lâu dài.
Khi Thái sư Lê Trung Hoa qua đời, triều đình đã cấp ngân sách xây dựng đình miếu để thờ phụng ông, nhằm ghi nhớ công lao to lớn của ông đối với đất nước. Các triều đại kế tiếp đã sắc phong ông là “Thượng đẳng thần” và tự xưng là “Đức Đại vương Thái sư”. Người dân nơi đây cũng đã tôn vinh ông là Thành hoàng làng và lập tượng thờ để tưởng nhớ công ơn.
Với những chiến công lừng lẫy và sự kính trọng của nhân dân, Thái sư Lê Trung Hoa không chỉ là một vị tướng tài ba mà còn là biểu tượng của lòng trung nghĩa và sự cống hiến cho đất nước.
Kiến trúc và cảnh quan
Nghè Gia Cốc được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Nhị, bao gồm 5 gian ở phần ngoài và 3 gian ở Hậu cung. Các vì kèo của nghè được thiết kế theo kiểu con chồng, một kỹ thuật truyền thống tinh xảo. Đặc biệt, đầu các con chồng được chạm khắc rất công phu, với các họa tiết tứ linh (long, ly, quy, phượng), biểu trưng cho những điều tốt đẹp và sự bảo vệ. Các đầu bẩy hiên cũng được chạm trổ hình tứ quý, mang đậm tính nghệ thuật và giá trị văn hóa cao.
Bên trong Hậu cung của nghè, có ba bệ thờ. Bệ thờ bên trái thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, vị tướng tài ba nổi tiếng với chiến công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông nhà Trần. Bệ thờ ở giữa dành để thờ Lê Trung Hoa, Thái sư dưới triều đại Lý, người có công lớn trong chiến đấu chống quân Tống. Bệ thờ bên phải thờ Phạm Ngũ Lão, một danh tướng tài ba khác trong lịch sử dân tộc, gắn liền với chiến công dưới triều đại Trần.
Cạnh nghè Gia Cốc là chùa Gia Cốc, có kiến trúc hình chữ Đinh, với tiền đường 5 gian và tam bảo 3 gian. Kiến trúc của chùa mang đậm phong cách truyền thống, với sự kết hợp hài hòa giữa không gian tôn nghiêm và nghệ thuật kiến trúc đặc sắc, thể hiện sự tôn kính với các vị thần linh và cũng là nơi sinh hoạt tâm linh của cộng đồng.
Hiện vật
- 5 đạo sắc phong niên đạiTự Đức năm thứ 6 (1853); niên đại Tự Đức năm thứ 31 (1878); niên đại Đồng Khánh năm thứ 2 (1887); niên đại Duy Tân năm thứ 3 (1909); niên đại Khải Định năm thứ 9 (1924).
- 4 bia đá cổ dựng tại hiên chùa Gia Cốc.
- Thần tích chữ Hán do quan Thượng thư Bộ lễ Nguyễn Hiền theo lệnh vua sao lục bản chính vào năm Thuận Thiên tam niên bát nguyệt sơ tam nhật (3/8/1430)
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội Nghè chùa Gia Cốc được phục dựng từ năm 1993 và nhanh chóng trở thành một sự kiện văn hóa ổn định, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân và du khách. Hằng năm, lễ hội được tổ chức vào tháng 3 âm lịch để tưởng nhớ ngày sinh của Đức Đại vương Lê Trung Hoa, kéo dài từ ngày 10 đến 12/3. Lễ hội bao gồm nhiều hoạt động phong phú, từ các nghi thức lễ tế và rước thành hoàng làng cho đến các trò chơi dân gian và diễn xướng truyền thống, đáp ứng nhu cầu tâm linh và tín ngưỡng của cộng đồng.
Phần lễ diễn ra trang trọng với các nghi thức như lễ Mộc Dục, lễ Cáo Tiết, lễ Tế Yên Vị, lễ Dâng Hương và đặc biệt là lễ Rước Kiệu Thần vào sáng ngày 11/3. Đây là phần lễ được người dân mong đợi nhất, thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần linh và các anh hùng dân tộc.
Phần hội diễn ra rất sôi nổi với các trò chơi dân gian như cờ tướng, chọi gà, cùng các hoạt động giao lưu văn nghệ và thể thao, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân và du khách thập phương. Các hoạt động này tạo nên một không gian vui tươi và là cơ hội để củng cố tình đoàn kết cộng đồng.
Lễ hội không chỉ là dịp để tưởng nhớ các anh hùng lịch sử mà còn là dịp để bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của địa phương, đồng thời tôn vinh bản sắc văn hóa đặc trưng của Gia Cốc.
Xếp hạng
Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật… độc đáo, cụm di tích nghè và chùa Gia Cốc được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp Bằng công nhận di tích lịch sử – văn hóa năm 1993.
Tài liệu tham khảo
- “Di tích Lịch sử văn hóa Quốc Gia Nghè – Chùa Gia Cốc xã Tứ Cường, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương”, Cổng TTDT xã Tứ Cường – huyện Thanh Miện, ngày 08/07/2024.
- “Khai mạc lễ hội truyền thống Nghè chùa Gia Cốc ở Hải Dương”, Tạp chí điện tử Mekong Asean, ngày 18/04/2024.
- “Nghè Chùa thôn Gia Cốc”, 63 Stravel.
Một bình luận
HỘI LÀNG
Hội chùa nghè làng Gia Cốc được tổ chức vào mùng 10 đến 12 tháng 3 âm lịch hàng năm. Những năm gần đây, hội làng càng ngày một đông vui hơn vì từ năm 2007, ngày 10 tháng 3 âm lịch cũng là ngày Quốc lễ. Hầu hết những người con của quê hương đi công tác, đi làm ăn xa trong dịp này đều cố gắng về nếu có thể. Họ coi đây là dịp hiếm hoi trong một năm để có dịp gặp gỡ người thân, bạn bè thời thơ ấu…chứng kiến và tận hưởng không khí lễ hội làng quê đầm ấm mà sôi động. Những ngày này, họ tạm quên đi những lo toan trong cuộc sống hàng ngày, nỗi nhọc nhằn, vất vả trong công việc, họ vui và chỉ biết hoà mình vào không khí của lễ hội…
Từ sáng sớm , từng đoàn người đã đua nhau nườm nượp tiến về phía khu vực chùa nghè để dự lễ dâng hương trong ngày đầu của lễ hội. Đủ các đoàn: Từ lãnh đạo đảng, chính quyền đến các đoàn thể; các đoàn con em của làng đi công tác, làm ăn xa; những chị em lấy chồng thiên hạ; hội đồng khoá; đồng niên; khách thập phương xa gần… Tất cả đã chuẩn bị sẵn sàng cho một ngày lễ hội chính thức vào ngày mai: Ngày rước kiệu.
Rước kiệu và quay kiệu là những nội dung đặc sắc không thể thiếu trong bất cứ lễ hội làng nào. Giờ phút chờ đợi của mọi người đã đến! Đi đầu là đội cờ và trống, có năm ban tổ chức lễ hội thuê cả đoàn chèo hoặc kịch lớn về cùng tham gia lễ hội, đơn giản hơn cũng có đoàn múa kỳ lân. Tiếp đó là những chiếc kiệu to, nhỏ khác nhau cùng dòng người bắt đầu chuyển động. Lúc đầu người ta đi bình thường. Chiếc kiệu đi đầu bắt đầu quay. Khuôn mặt các cô gái đồng trinh xinh xắn vốn hồng hào dưới cái nắng tháng ba, giờ lại càng đỏ au vì sức nặng của kiệu, vì không khí lễ hội, của tâm linh, của những tiếng hò reo. Nhất là từ những đám thanh niên mới lớn, họ có dịp để thả sức bám sát chiếc kiệu mà đảm nhiệm là các cô gái trẻ trung xinh đẹp này. Bước chân của đoàn người đã khẩn trương lên theo guồng quay của kiệu. Rồi chiếc kiệu tiếp theo quay! Đoàn người giãn ra, rồi lại xô vào theo chiều quay của kiệu. Đoàn người đã dồn lên khá nhanh và dày. Những tiếng reo hò tiếp tục vang lên, át cả tiếng người đại diện, người điều hành của ban tổ chức. Đoàn người dày đặc chủ yếu là nam nữ thanh niên và học sinh. Có lẽ đây là những giây phút họ đã chờ đợi trong một năm.Đoạn đường trước cửa nhà tôi bỗng trở lên chật cứng cùng với những âm thanh pha lẫn: kèn, trống, tiếng hò, tiếng la hét của những người quá khích. Một số người phải tản vào trong các ngõ vì làn sóng người, vì không khí lễ hội đã bao trùm lên từng con đường, ngõ nhỏ, nếp nhà. Mọi người trong các ngõ nhỏ tiếp tục dồn ra khiến đoàn người đã đông và sôi động lại thêm phần sinh động.
Những năm gần đây, mỗi khi làng có hội, đặc biệt trong ngày rước kiệu, nhà nào gần đường có kiệu rước qua họ đều có mâm cỗ cúng để ở cổng gồm nhiều thứ: xôi, thịt, hương, hoa quả, bánh kẹo, tiền vàng…Họ mong muốn đến ngày này có dịp mời tổ tiên , ông bà, cha mẹ, nói chung những người đã khuất về cùng vui chung với con cháu, để họ bày tỏ lòng cảm ơn, lòng tôn kính. Nét đẹp đặc trưng này của làng Gia Cốc đã góp phần tạo ra nhiều màu sắc cho không khí lễ hội. Trong những ngày này, họ như thấy mình có trách nhiệm, vai trò với gia đình, với làng xóm, quê hương hơn. Sự có mặt của mỗi người con quê hương nhân lên nguồn sức mạnh, nguồn cảm hứng và không khí sôi động cho lễ hội. Phải đến mươi mười lăm phút sau, đoàn người mới trở lại trang thái bình thường. Nhưng rồi cũng chỉ ít phút sau những hình ảnh ấn tượng của lễ hội lại tiếp diễn. Biển người cùng những chiếc kiệu linh thiêng chỉ dừng lại khi nào chiếc kiệu cuối cùng trong đoàn về đến sân chùa nghè.
Sau chương trình rước kiệu buổi sáng là màn trình diễn của các đoàn nghệ thuật, các đoàn tế của địa phương bạn, các hoạt động văn hoá thể thao khá. Cứ thế diễn ra đến chiều ngày hôm sau mới kết thúc.
Sau lễ hội, mọi hoạt động lại trở lại bình thường. Những người con đi công tác, làm ăn xa lại hối hả lên đường tiếp tục công việc của họ, dù đi công tác, làm ăn xa hay sản xuất tại quê nhà, dù ở cương vị, chức vụ, làm nhiệm vụ gì trong xã hội họ cũng đều mang theo không khí sôi động của lễ hội, của tình làng quê ấm áp. Họ sẽ cố gắng hoàn thành công việc trong niềm vui, niềm hi vọng. Và chắc hẳn không ai trong họ không mong đến ngày này sau một năm.
Ngày này một năm sau, họ lại có mặt để chứng kiến và tận hưởng hội làng trong sự thay đổi, tiến bộ từng ngày.