Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Bảo Lộc xưa kia có tên gọi là Đền An Lạc, tọa lạc tại làng Bảo Lộc, tổng Hưu Bị, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Sau này, thuộc xã Mỹ Phúc, huyện Mỹ Lộc. Đến năm 2025, sau sáp nhập hành chính, đền Bảo Lộc nằm trong địa phận phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình.
Làng Bảo Lộc còn gọi là ấp An Lạc, nằm ven bờ sông Hoàng Giang, con sông này nối với sông Thiên Mạc và có một nhánh liên kết với sông Hồng tại ngã ba Tuần Vường. Nơi đây là quê hương của Trần Hưng Đạo, vị anh hùng kiệt xuất của dân tộc.
Lịch sử và nhân vật
Làng Bảo Lộc là nơi An Sinh Vương Trần Liễu, thân sinh của Trần Hưng Đạo và là anh trai của vua Trần Thái Tông. Tại đây, còn lưu giữ quả chuông với bốn chữ “An Lạc từ chung” được đúc vào khoảng thế kỷ XIX.
Theo sách “Nam Định địa dư chí” của Ngô Giáp Dậu thì Bảo Lộc là nơi lập ấp của An Sinh Vương Trần Liễu, gọi là ấp An Lạc, khu vực thôn Bảo Lộc xưa có thể là ấp An Lạc của An Sinh Vương Trần Liễu. Đồng thời theo các cụ già ở đây cho biết: Làng Bảo Lộc ngày nay nằm trong làng An Lạc cũ, đền thờ Trần Hưng Đạo trước ven bờ sông Châu Giang thuộc làng An Lạc, sau đê lở, mới chuyển đền thờ ngài về đây (tức đền Bảo Lộc).
Đền Bảo Lộc thờ An Sinh Vương Trần Liễu và Quốc công tiết chế Hưng Đạo Đại Vương, sau khi ông qua đời, nhân dân đã lập đền thờ ông ngay tại vùng đất này.
Về lịch sử xây dựng, mặc dù chưa rõ thời điểm cụ thể, song theo tương truyền, đền xưa kia tọa lạc ven bờ Châu Giang, có kiến trúc mái cong thấp, lợp ngói mũi hài, với ba gian làm bằng gỗ lim. Tuy nhiên, do sự xói mòn của sông, đền đã được chuyển đến vị trí hiện tại.
Vào đầu thế kỷ XX, dưới sự chủ trì của Lê Quý Chấn, một chủ thầu khoán có tiếng ở Nam Định, đền Bảo Lộc đã được xây dựng lại, nguồn vốn do nhân dân nhiều tỉnh đóng góp, công trình bắt đầu từ năm 1928 và mất 5 năm để hoàn thành. Các cột được xây bằng gạch, con xà được đổ xi măng cốt sắt, đền được thiết kế theo lối Đông phương bắc cổ, nhưng đã sửa chữa lại theo lối cổ kiến trúc truyền dân tộc.
Trải qua thời gian, dưới sự quan tâm, chỉ đạo và ủng hộ của Thường trực Tỉnh ủy, HĐND và UBND tỉnh, các thiết chế văn hóa từ tỉnh đến cơ sở đã được đầu tư, củng cố và xây dựng. Nhờ đó, đền Bảo Lộc nhiều lần được trùng tu, ngày càng trở thành một công trình tâm linh quan trọng, góp phần nâng cao giá trị văn hóa và tín ngưỡng của địa phương.
Kiến trúc cảnh quan
Đền Bảo Lộc tọa lạc ngay ven trục đường dân cư qua lại, trước cổng đền là cây đa cổ thụ lâu đời, bên cạnh đặt tấm bia đá khắc tên di tích lịch sử Đền Bảo Lộc. Ngôi đền nằm ở vị trí trung tâm của cụm di tích gồm các hạng mục chính: Tam quan, bên trái là chùa thờ Phật, bên phải là phủ thờ Mẫu, phía sau là Đền Khải Thánh, nơi thờ Vương phụ, Vương mẫu và hai người con gái của Đức Thánh Trần. Khuôn viên đền rộng rãi, nhiều cây xanh, tạo nên không gian thanh tịnh, thoáng đãng và hài hòa với cảnh quan xung quanh.
Tam Quan
Tam Quan đền được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống với ba lối cửa, cửa chính ở giữa nổi bật với hai tầng mái, cửa uốn vòm, hai trụ bên khắc câu đối chữ Hán. Tầng trên mở hai cửa nhỏ ở mặt trước và sau, đều tạo hình vòm cung mềm mại. Phía trên tường đắp nổi ba chữ Hán 保 祿 祠/ Bảo Lộc từ, trên mái được trang trí lưỡng long chầu Nguyệt. Hai cửa phụ hai bên đối xứng nhau, với kết cấu hai tầng mái, thấp hơn cửa chính, trên mỗi bên khắc hai chữ Hán “右門” (cửa bên phải)/ 左門 (cửa bên trái), phần mái làm giả ngói bằng xi măng.
Bước qua Tam Quan là con đường dài, chạy thẳng vào khu nội tự, mặt đường được lát gạch hoa.
Đền
Từ cổng đi vào, đền nằm bên tay phải, nổi bật với quy mô đồ sộ, trong quần thể cụm di tích, đền Bảo Lộc là công trình có quy mô lớn nhất, sân đền rộng rãi, được lát gạch hoa. Ngôi đền quay mặt về hướng Đông, dựng trên nền đất cao, từ sân bước lên là bậc ngũ cấp gồm năm bậc thang, dẫn tới hiên rộng trước Tiền Đường, qua hiên là cửa chính vào nội điện.
Về kiến trúc, đền được bố cục theo dạng chữ Công (工), gồm ba phần nối tiếp nhau: Tiền Đường 7 gian, Trung Đường 5 gian, và Hậu Cung 3 gian ở phía trong cùng.
Tiền Đường được xây dựng với ba gác chuông, gồm một gác ở giữa và hai gác chuông đối xứng hai bên. Mỗi gác chuông đều có ba tầng, tiết diện hình vuông, tạo thế kiến trúc cân đối và bề thế, các mặt tường ở gác chuông không xây tường kín mà để không gian thoáng, tăng sự thông thoáng và liên kết với cảnh quan xung quanh. Gác chuông ở trung tâm là cửa chính dẫn vào bên trong đền, hai gác chuông hai bên đều treo chuông đồng kích thước lớn, phục vụ nghi lễ và sinh hoạt tín ngưỡng. Nối giữa các gác chuông là các cửa vòm cung, gồm 7 cửa ra vào, mỗi cửa đều được trang trí họa tiết hồi văn, góp phần làm nổi bật giá trị thẩm mỹ và nét truyền thống của công trình.
Ngay trước cửa đền còn khắc câu đối:
Thử địa vi thánh phụ sở cư, thiên cổ cố truyền thang ấp xứ Kim thiên kế tiền nhân chi kiếp vạn niên do lại lộc hương an.
(Đất này nơi thánh phụ ở năm xưa ngàn thuở vẫn còn nên thang ấp ấy
Ngày nay nối tiền nhân từng dựng đặt muôn năm nhờ cậy lộc hương đây).
Bước vào bên trong Tiền Đường, hệ khung mái được nâng đỡ bởi hệ thống cột chắc chắn, trên mỗi cột treo những câu đối sơn thếp vàng lộng lẫy, góp phần tạo nên vẻ uy nghiêm và trang nhã cho công trình. Ở mỗi gian đều được trang hoàng với hệ thống cửa võng sơn thếp vàng tinh xảo, điểm xuyết bởi những họa tiết tỉ mỉ các đề tài tứ lân, long cuốn thủy, rồng, mây, hoa lá cách điệu, trên ban thờ bày biện đầy đủ đồ thờ cúng truyền thống.
Đặc biệt, tại vị trí trung tâm cao nhất của Tiền Đường, bài vị Hưng Đạo Vương được đặt trang nghiêm trên ngai vàng, thể hiện sự tôn kính tuyệt đối và vị thế uy nghiêm của vị danh tướng trong không gian thờ tự.
Bức đại tự trong nhà Khải thánh ghi rõ:
Thử địa vị Trần gia thang mộc hương
Thiên bách niên vương khí độc chung
Hải lục tang trầm chung bất dẫn…Tạm dịch:
Đất này là ấp thang mộc của nhà Trần
Trăm ngàn năm vượng khí đồn thiêng
Bể nổi dâu chìm đây chẳng mất…
Đi vào sâu bên trong là dẫn vào Trung Đường (gian Ống Muống), không gian dài nối liền Tiền Đường và Hậu Cung. Tại đây, được đặt pho tượng Đức Thánh Trần đúc bằng đồng, nặng 4,8 tấn, trong tư thế ngồi uy nghiêm được đặt trang trọng. Hai bên là tượng Hưng Vũ Vương Nhiễn và Phạm Ngũ Lão, đây là con trai và con rể của Ngài.
Qua Trung Đường là lối dẫn vào Hậu Cung, nơi thờ tự chính của đền. Tại đây, đặt pho tượng Đức Thánh Trần được chế tác từ gỗ trầm hương uy nghiêm, hai bên đặt tượng thầy dạy văn và thầy dạy võ, các tượng được đặt trong khám thờ. Đặc biệt, sáu bộ cánh cửa ở Hậu Cung được chạm khắc tinh xảo, phản ánh rõ nét phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, góp phần làm nổi bật giá trị thẩm mỹ và lịch sử của toàn bộ công trình.
Đền Bảo Lộc là Kiến trúc của đền mang vẻ đơn giản nhưng bề thế, các cột xây bằng gạch, nhiều con xà được đổ bằng xi măng cốt thép chắc chắn. Dù chạm khắc không dày đặc, nhưng từng bộ phận vẫn điểm xuyết những họa tiết tinh tế: tứ linh, long cuốn thủy, hoa lá, tùng, cúc, trúc, mai.
Di vật
Đền Bảo Lộc hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, phản ánh giá trị lịch sử, nghệ thuật và tâm linh sâu sắc như tượng cổ, hoành phi, câu đối, một quả chuông cổ, có niên đại từ thế kỷ XIX, tạc bốn chữ lớn: “An Lạc từ chung”
Ngày 12-4-2013 đền Bảo Lộc đã tiếp nhận một Đạo sắc phong cổ rất quý giá do ông Bùi Minh Quang ở huyện Vụ Bản (Nam Định) hiến tặng. Đây là sắc phong do vua Thiệu Trị triều Nguyễn ban cho vị Anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn vào năm 1845, ghi rõ “Hưng Đạo Thượng Đẳng Thần”, có thêm hai mỹ tự là “Vĩ liệt”.
Ngoài ra lưu giữ ấn tín bằng đồng nặng 3,5 kg do vua ban cho Đức Thánh Trần, như một chứng tích thiêng liêng qua nhiều thế hệ.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, vào ngày 20 tháng 8 Âm lịch ( ngày mất của Quốc Công Tiết Chế), tại đền Bảo Lộc tổ chức lễ hội truyền thống “Hội Bảo Lộc”, hay còn gọi là ngày giỗ Cha nhằm tưởng nhớ Đức Thánh Trần.
Lễ hội diễn ra với tế lễ, phụng nghinh Thánh xuống khu lăng mộ rồi rước về đền làm lễ. Lễ hội được tổ chức chu đáo, náo nhiệt và bài bản, ngoài diễn ra các hoạt động tế lễ, mà còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian đặc sắc như đấu vật, cờ người, múa bài bông…
Bên cạnh ngày lễ giỗ Cha, lễ ban ấn Đức Thánh Trần vào ngày 14 tháng 1 Âm lịch cũng là sự kiện quan trọng, thu hút đông đảo người hành hương về đền làm lễ, cầu phúc và tưởng nhớ công đức của vị danh tướng. Vào khung giờ Tý (11h-01h) tổ chức tế lễ, lễ khai hội xong là đội ngũ thiếu niên tay cầm cờ, lưng đeo kiếm ra múa cờ, rồi đoàn người chạy về khu lăng làm lễ, sau đó về đền tạ lễ kết thúc chương trình ra quân của vị anh hùng thời Trần.
Xếp hạng
Di tích lịch sử văn hóa Đền Bảo Lộc đã được Nhà nước cấp bằng công nhận Di tích Lịch sử – Văn hóa vào năm 1988.
Tài liệu tham khảo
- Ban quản lý di tích và Danh thắng tỉnh Nam Định, Di tích lịch sử tỉnh Nam Định, Nxb Văn hóa dân tộc (2008).
- Đền Bảo Lộc nơi sinh ra Đức Thánh Trần, Tạp chí điện tử Hòa Nhập, 12/07/2016.
- Trịnh Quang Khanh (1994), Nam Hà Danh thắng và di tích, Nxb Nam Hà.
- Ngôi đền thiêng ở vùng đất cổ quê hương Đức Thánh Trần, Tạp chí Pháp luật Việt Nam, 19/09/2020.
- Trịnh Thị Nga (2008), Di tích lịch sử văn hóa Đền Trần – Chùa Tháp tỉnh Nam Định, Nxb Văn hóa dân tộc.
- Nguyễn Xuân Năm (2007), Nam Định đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc, Sở văn hóa thông tin Nam Định.
- Nguyễn Ôn Ngọc (1997), Nam Định tỉnh địa dư chí, Phòng địa chí thư viện tỉnh dịch.
- Hồ Đức Thọ (2003), Lễ hội cổ truyền ở nam định, Nxb Xây dựng
- Lưu Minh Trị (2004), Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam, tập 2, Nxb Hà Nội.
