Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Đồng Xâm là một quần thể di tích rộng lớn và hoành tráng, nằm tại xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Đền thờ Triệu Vũ Đế (Triệu Đà) và phu nhân Trình Thị, người làng Đồng Xâm, được phong làm Hoàng hậu của nhà Triệu nước Nam Việt. Ngoài ra, đền còn thờ tổ nghề chạm bạc truyền thống của làng, Nguyễn Kim Lâu.
Lịch sử và nhân vật
Dựa trên thần tích, sắc phong qua các triều đại phong kiến, câu đối, đại tự, và nguồn sử liệu từ truyền thuyết dân gian cũng như các truyền ngôn trong vùng, đã củng cố thêm những nghi vấn về việc Triệu Vũ Đế (Triệu Đà) từng tuần thú đến làng Đường Thâm. Tại đây, ông gặp nàng Trình Thị, người có nhan sắc đẹp tựa mây trời, nết na, đoan thục, và lập tức lấy nàng làm vợ, phong làm Hoàng hậu, lập hành cung tại làng Đường Thâm. Đền Đồng Xâm được xây dựng trên chính nền đất của hành cung Triệu Vũ Đế xưa kia. Con cháu họ Triệu ở Đồng Xâm tự hào là dòng họ có nhiều người hiển đạt, trong đó con cháu của Hoàng hậu Trình Thị chủ yếu đảm nhiệm vai trò ca công trong cung đình.
Sau khi Hoàng hậu Trình Thị qua đời, dân làng Đồng Xâm dựng một ngôi đền thờ những người ca công là con cháu họ Trình. Từ đó, lễ hội đền Đồng Xâm có thêm lễ tế tổ nghề ca công (hiện nay gọi là hát ca trù). Tục thi hát ca trù ở đền Đồng Xâm từ thuở xa xưa đã thu hút nhiều gánh hát từ khắp nơi trong nước Việt đến dự hội. Sau hội, vẫn có gánh hát ca trù lưu lại biểu diễn.
Đền Đồng Xâm từ lâu đã thờ Triệu Vũ Đế và Trình Thị Hoàng Hậu, và được xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Tuy nhiên, vẫn có một số người khi đến thăm đền còn hoài nghi về thời đại nhà Triệu. Nhà văn Vũ Bình Lục, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, trong bài viết “An Dương Vương và Triệu Đà, thờ ai?” đăng trên Tạp chí Văn Hiến, đã nhắc lại lời của quan Tham tụng Lại bộ thượng thư kiêm Đông các đại học sĩ thiếu bảo, Yên quận công Phạm Công Trứ trong bài tựa cuốn “Đại Việt sử ký tục biên” năm 1665, rằng: Lê Văn Hưu, theo lệnh Trần Thái Tông, đã chép bộ “Đại Việt sử ký” bắt đầu từ Triệu Vũ Đế đến Lý Chiêu Hoàng. Sử quan Phan Phu Tiên, theo lệnh Nhân Tông của triều Hậu Lê, chép tiếp bộ sử này. Nguyễn Trãi trong “Bình Ngô đại cáo” cũng khẳng định: “Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập, cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương…” để khẳng định chủ quyền độc lập của Đại Việt với phương Bắc. Theo sử cũ, vua Hùng thứ 18 không có con trai nối dõi nên nhường ngôi cho Thục Phán, nhưng Triệu Vũ Đế đã được chép trang trọng vào phần “bản kỷ” (chính sử), thừa nhận là triều đại dựng nước.
Người xưa luôn tôn trọng lịch sử nên đã xây đền thờ Triệu Vũ Đế và Trình Thị Hoàng Hậu ở Đồng Xâm, nơi Triệu Vũ Đế (Triệu Đà) dựng xây hành cung, và coi Triệu Vũ Đế là sự tiếp nối của vua Hùng. Điều này khẳng định niềm tự hào vốn có từ bao đời, lưu truyền trong lịch sử, văn chương, và đời sống tâm linh của người Việt.
Kiến trúc cảnh quan
Đền Đồng Xâm nằm trên diện tích khoảng 1.000m², bao gồm 12 hạng mục kiến trúc, trong đó có những công trình chính như nhà thủy tọa, các tòa điện Tiền Tế, Trung Tế và Hậu Cung. Nơi đây còn lưu giữ nhiều bài thơ, câu đối của các danh sĩ nổi tiếng như Nguyễn Công Trứ, Doãn Khuê và Vũ Tuân. 12 ô cửa của Hậu Cung được chạm khắc tinh xảo với đề tài bát bửu, hoa văn và chữ triện, mang đến cảm giác sâu lắng và liên tưởng đến những triều đại phong kiến trong lịch sử Việt Nam, khẳng định mối tình giữa Triệu Vũ Đế và Trình Thị Hoàng Hậu làng Đồng Xâm, xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương không chỉ là truyền thuyết.
Mặt tiền đền Đồng Xâm có ba chữ “Nhất thống thủy” được đắp nổi bằng gốm sứ cổ, mang ý nghĩa nhắc nhở hậu thế về dòng chảy lịch sử Việt Nam. Hậu Cung đền được bài trí công phu với nhiều đại tự, cuốn thư, câu đối và hệ thống y môn gỗ chạm tinh xảo. Đứng trên cầu bắc qua sông Vông, du khách có thể thấy nhà thủy tọa nằm trước sân tòa điện Tiền Tế. Đây là một tòa nhà nổi trên sông với sáu cửa vòng quay ra sáu hướng, cho phép ngắm nhìn sông quê và khung cảnh bề thế của tòa điện Tiền Tế. Vào dịp lễ hội, đây là vị trí lý tưởng để theo dõi các cuộc đua thuyền trên sông Vông.
Tòa Tiền Tế nằm uy nghiêm hướng về phía sông Vông, có năm gian rộng với tường chạm trổ và vẽ nhiều hoa văn đẹp. Tòa điện Trung Tế nối liền tòa Tiền Tế và Hậu Cung cũng được thiết kế công phu, tạo cảm giác về một kiến trúc hợp lý. Bên trong có tượng thờ Triệu Vũ Đế và Trình Thị Hoàng Hậu bằng đồng, khảm vàng thếp bạc, khắc họa dáng vẻ uy nghi của Triệu Vũ Đế và nét đoan trang của Trình Thị Hoàng Hậu. Trong khám thờ còn lưu giữ bảo vật như kiếm đúc vàng và búa sắt của Triệu Vũ Đế.
Nối liền toà Tiền tế tới hậu cung là toà điện Trung tế được kiến trúc theo kiểu Phương đình. Mặt bằng ở khu vực này được các nghệ nhân xử lý cực kỳ hợp lý, từ ba gian của toà Tiền tế được rút lại một gian chính giữa làm nền của toà Phương đình.
Tại tòa Hậu Cung, du khách sẽ được chiêm ngưỡng kiến trúc tinh tế với những đại tự, cuốn thư và câu đối được bài trí hài hòa. Hậu Cung có Khán Gian, một tác phẩm độc đáo của làng nghề chạm bạc Đồng Xâm, với những lá đồng chạm khắc các đề tài như tứ linh và tứ quý.
Hiện vật
Tại đền Đồng Xâm hiện nay còn lưu giữ một cuốn sách cổ ghi chép thần tích và các bài văn tế, văn khấn của đền. Cuốn sách này được viết bằng cả chữ Hán và chữ Nôm, có niên đại khoảng cuối triều Nguyễn, với kích thước 28×15 cm và dày 140 trang. Nội dung sách bao gồm các tư liệu quý về các bài văn tế và văn khấn các tổ nghề như tổ nghề mộc, tổ nghề may, tổ nghề dạy học, cùng với các phần tạp ghi, trong đó có cả bài ca trù “Tam nguyên Yên Đổ khóc Dương Khuê”.
Đáng chú ý nhất trong cuốn sách là 8 bài ca trù tế Thánh và một bài ca trù tế tổ nghề ca công. Tám bài ca trù này, dù có lời hát khác nhau, đều tuân theo một khuôn mẫu và quy cách chung, mỗi bài gồm 16 câu, với nội dung chúc hỗ, cầu chúc cho xóm làng yên ấm, quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Riêng bài tế tổ nghề ca công có 20 câu, được viết theo thể Chúc hỗ. Đây là một bài ca trù có niên đại cổ với những điển cố có xuất xứ từ Trung Hoa cổ đại.
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm, theo định lệ, làng Đồng Xâm tổ chức lễ hội vào những ngày cuối tháng 3 âm lịch, khai mạc vào ngày 1 tháng 4. Lễ hội đền Đồng Xâm, từ xưa đến nay, luôn là một sự kiện quan trọng, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh. Sự náo nhiệt của lễ hội được phần nào giải thích bởi vị thế đặc biệt của làng Đồng Xâm, một làng chạm bạc nổi tiếng, nơi không chỉ có kinh tế phát triển mà còn là điểm đến của nhiều nghệ nhân kim hoàn từ khắp nơi về dự hội để tế tổ nghề.
Một điểm đặc sắc của lễ hội là sự đa dạng trong các hoạt động văn hóa tâm linh như: rước kiệu Thánh Hậu, lễ dâng hương, tế nam quan và tế nữ quan. Đặc biệt, trong tiết mục tế tạ, không chỉ có đoàn tế của làng Thượng Gia, xã Hồng Thái mà còn có sự tham gia của các đoàn tế từ các xã lân cận. Hoạt động tế thánh diễn ra suốt ba ngày hội và bao gồm các nghi lễ hầu thánh Triệu Vũ Đế, nhằm cầu mong sự bảo hộ của đức thánh cho quốc thái dân an, và sự thịnh vượng trong công việc làm ăn của người dân.
Ngoài các hoạt động tâm linh, lễ hội Đồng Xâm còn nổi bật với nhiều trò chơi dân gian độc đáo, trong đó náo nhiệt nhất là cuộc thi bơi trải truyền thống với sự tham gia của sáu đội nam và tám đội nữ trên sông Vông. Trong không khí rộn ràng của tiếng trống hội và tiếng reo hò cổ vũ, các đội đã mang đến những pha đua hấp dẫn, ngang tài ngang sức. Mỗi thôn cử một đội đua gồm 15 người, bao gồm 12 tay chèo, 1 tay lái, 1 người tát nước và 1 người đánh mõ. Đây là một hoạt động văn hóa thể thao truyền thống, không thể thiếu trong lễ hội, và cũng là dịp để người dân thắt chặt tình làng nghĩa xóm, giữ gìn nét văn hóa truyền thống, đồng thời gửi gắm ước nguyện về một năm mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no hạnh phúc.
Bên cạnh các hoạt động lễ hội, du khách khi đến Đồng Xâm còn có cơ hội tham quan, mua sắm những sản phẩm chạm bạc do chính người dân địa phương chế tác. Các sản phẩm này được chạm trổ công phu, với nhiều hoa văn tinh xảo, thể hiện sự điêu luyện và tinh tế trong từng chi tiết. Du khách có thể tìm thấy những mặt hàng mỹ nghệ nổi tiếng như đồng hồ, tranh mặt trống đồng, tranh tứ quý, các danh lam thắng cảnh, đồ lưu niệm, cùng với các sản phẩm trang sức bạc như dây chuyền, xà tích, nhẫn, hoa tai, lắc, vòng trâm, khánh, và thánh giá.
Xếp hạng
Đền Đồng Xâm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) công nhận là Di tích lịch sử – Văn hóa Quốc gia theo Quyết định số 1214/VHQĐ ngày 30/10/1990 (thuộc loại hình kiến trúc nghệ thuật).
Tham khảo
- “Đền Đồng Xâm, nơi thờ phụng Triệu Vũ Đế – Triệu Đà”, Trang cổng thông tin điện tử huyện Kiến Xương-tỉnh Thái Bình, ngày 29/03/2023. https://kienxuong.thaibinh.gov.vn/gioi-thieu/dia-diem-tham-quan/di-tich-lich-su/den-dong-xam-noi-tho-phung-trieu-vu-de-trieu-da.html
- Thu Thủy, “Độc đáo lễ hội đền Đồng Xâm”, Báo Thái Bình điện tử, ngày 20/05/2023. https://baothaibinh.com.vn/tin-tuc/34/175383/doc-dao-le-hoi-den-dong-xam
