Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Nhược Sơn tọa lạc tại thôn Ngọc Châu, xã Châu Quế Hạ, tỉnh Lào Cai (trước đây thuộc xã Châu Quế Hạ, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái), bên bờ sông Hồng và trên tuyến tỉnh lộ 151, cách trung tâm thị trấn Mậu A khoảng 41 km. Di tích nằm trong khu vực có địa thế hài hòa giữa núi và sông, giữ vai trò quan trọng trên tuyến giao thông và phòng thủ vùng thượng lưu sông Hồng từ thời trung đại.
Đền được xây dựng để thờ Hà Chương, vị võ tướng thời Trần có công trấn giữ vùng biên cương phía Bắc, chỉ huy quân dân bảo vệ đất nước trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thế kỷ XIII. Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc, Đền Nhược Sơn là một trong những di tích tiêu biểu gắn với truyền thống yêu nước và công cuộc bảo vệ biên giới phía Bắc của dân tộc Việt Nam.
Lịch sử và nhân vật
Theo Hồ sơ di tích Đền Nhược Sơn do Bảo tàng tỉnh Yên Bái lập, Đền Nhược Sơn thờ Hà Chương, vị võ tướng thời Trần có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ ba (1287–1288). Ông cùng người anh là Hà Đặc, những thủ lĩnh người Tày Khao, đã chỉ huy quân dân địa phương tham gia bảo vệ vùng biên giới phía Bắc, góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc trước cuộc xâm lược của đế quốc Nguyên – Mông.
Tháng Hai năm Đinh Hợi (1287), khi hơn 30 vạn quân Nguyên do tướng Nạt Tốc Lạt Đinh chỉ huy tiến vào nước ta, anh em Hà Đặc và Hà Chương đã chỉ huy nghĩa quân chặn đánh quân địch trên đường rút chạy qua vùng Phù Ninh. Trong quá trình truy kích đến khu vực A Lạp, quân ta gặp sự phản công của một cánh quân Nguyên. Hà Đặc anh dũng hy sinh, còn Hà Chương bị giặc bắt giữ. Lợi dụng sơ hở của quân địch, ông trốn thoát, mang theo cờ xí và quân phục của quân Nguyên trở về xin triều đình cho thực hiện kế nghi binh. Nhờ cải trang thành quân địch và bất ngờ tập kích từ bên trong doanh trại, nghĩa quân đã đánh tan đội quân Nguyên, buộc chúng phải tháo chạy về Vân Nam.
Theo gia phả dòng họ Hà và truyền thuyết địa phương, sau chiến thắng, Hà Chương tiếp tục truy kích quân Nguyên dọc theo tuyến sông Hồng lên vùng Yên Bái ngày nay. Khi đến Châu Quế Hạ, ông chiêu mộ thêm binh sĩ, tiếp tục chiến đấu và lập nhiều chiến công. Trong một trận đánh quyết liệt tại khu vực này, Hà Chương bị thương nặng và anh dũng hy sinh. Thi hài của ông được nhân dân đưa qua sông mai táng tại cửa thác Nhược Sơn.
Để ghi nhận công lao của vị tướng trung dũng, triều đình nhà Trần đã sắc phong ông tước hiệu Bình Nguyên Thượng tướng Trung Dũng hầu. Nhân dân địa phương lập đền thờ tại nơi ông hy sinh để tưởng nhớ và thờ phụng. Từ đó, Đền Nhược Sơn trở thành địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng, thể hiện lòng biết ơn đối với người anh hùng có công bảo vệ biên cương phía Bắc và góp phần làm nên chiến thắng oanh liệt của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông.
Đền Nhược Sơn quay mặt về hướng Bắc, được xây dựng theo kết cấu kiểu chữ Đinh. Tổng thể công trình có hình thể không đều, trên mặt bằng được chia thành hai phần gồm khu kiến trúc chính và khu kiến trúc phụ, với diện tích khoảng 191,44 m².
Hiện nay, di tích còn lưu giữ trên 10 hiện vật có giá trị lịch sử và văn hóa, gồm chuông đồng, các ô chữ, bát hương và tượng thờ Hà Chương. Trong đó, tượng Hà Chương được đúc bằng đồng, cao 28,5 cm, rộng 9 cm, nặng 67 kg, là hiện vật tiêu biểu gắn với việc thờ phụng vị võ tướng có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông dưới thời Trần.
Lễ hội
Lễ hội Đền Nhược Sơn được tổ chức hằng năm vào ngày 20 tháng 9 âm lịch tại xã Châu Quế Hạ nhằm tưởng niệm Bình Nguyên Thượng tướng Trung Dũng hầu Hà Chương, vị võ tướng thời Trần có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Đây là dịp để nhân dân địa phương và du khách thập phương dâng hương tưởng nhớ công lao của ông, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an và hạnh phúc.
Ngoài lễ hội chính vào ngày 20 tháng 9 âm lịch, tại đền còn duy trì lễ tế vào ngày 20 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Theo truyền thống địa phương, hai kỳ lễ này đều gắn với tục Tứ Viết (còn gọi là “phá lường” hay nghi thức lên đồng), là một nghi lễ tín ngưỡng được duy trì từ lâu đời.
Phần lễ
Phần lễ được tổ chức theo nghi thức truyền thống, gồm các hoạt động dâng hương, dâng lễ vật và tế lễ tưởng niệm Hà Chương.
Theo tục lệ địa phương, vào ngày 20 tháng 9 âm lịch, nhân dân chuẩn bị cốm, bánh dày cùng nhiều lễ vật để dâng cúng tại đền. Trong nghi thức hiến sinh, một con lợn khỏe mạnh được mổ bên bờ sông Hồng, tiết được chia thành mười hai chậu để dâng cúng Long Vương trấn giữ thác Nhược Sơn theo tín ngưỡng dân gian của cư dân địa phương.
Nghi lễ chính do các bậc cao niên, chức sắc địa phương và thầy mo chủ trì. Trong lễ tế, thầy mo đọc bài văn tế nhằm tưởng nhớ công lao của Hà Chương, cầu cho nhân dân mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống yên bình. Sau khi kết thúc nghi lễ, ban tổ chức chuẩn bị cơm để tiếp đãi khách mời và khách thập phương.
Vào ngày 20 tháng Giêng âm lịch, nghi thức tế lễ được tiến hành tương tự, tuy nhiên lễ vật hiến sinh sử dụng trâu thay cho lợn.
Phần hội
Sau khi kết thúc phần lễ là các hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian truyền thống của cộng đồng địa phương.
Múa xòe là hoạt động tiêu biểu của lễ hội. Người dân trong trang phục truyền thống cùng nắm tay múa thành vòng xòe tại sân đền. Thầy mo là người mở đầu điệu múa, sau đó mọi người cùng hòa vào những điệu xòe và lời ca cầu mong cuộc sống no đủ, mùa màng bội thu và bản làng yên vui.
Đánh yến là trò chơi dân gian sử dụng quả yến được kết từ lá dứa dại và gắn lông gà. Người chơi chuyền quả yến cho nhau bằng chân; người làm rơi quả yến sẽ chịu hình thức phạt mang tính tượng trưng theo lệ hội.
Ném còn cũng là hoạt động thu hút đông đảo người tham gia. Cây nêu được dựng cao, trên đỉnh treo vòng còn dán giấy đỏ. Quả còn được làm bằng vải, bên trong nhồi hạt bông và gắn các tua vải nhiều màu. Sau nghi thức khai hội của thầy mo, người dân tham gia thi ném còn qua vòng với ý nghĩa cầu mong may mắn, sinh sôi và mùa màng tốt tươi.
Hát đối đáp là hoạt động giao lưu văn hóa giữa nam và nữ thanh niên trong vùng. Thông qua những làn điệu dân ca, người tham gia bày tỏ tình cảm, trao gửi lời chúc và những lời hẹn ước, góp phần tạo nên không khí vui tươi, đậm đà bản sắc văn hóa truyền thống của lễ hội.
Xếp hạng
Ngày 16/11/2005, Khu di tích Đền Nhược Sơn được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia theo Quyết định số 72/QĐ-BVHTT.
