Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Thánh Mẫu vốn tọa lạc tại thị trấn Thanh Lãng, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc. Xa xưa, nơi đây có tên Nôm là Kẻ Láng, là một trong những “tiểu vùng văn hóa” có truyền thống lâu đời ở khu vực phía Nam đồng bằng tỉnh Vĩnh Phúc.
Cứ theo Nghị quyết số 1676/NQ – UBTVQH15, ban hành ngày 16/6/2025 bởi Ủy ban Thường vụ Quốc hội thị trấn Thanh Lãng cùng thị trấn Đạo Đức, xã Tân Phong, xã Phú Xuân sáp nhập thành xã Xuân Lãng thuộc huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc. Từ ngày 1/7/2025, theo chủ trương sáp nhập tỉnh/xã và bỏ quản lý cấp huyện, Vĩnh Phúc sáp nhập về Phú Thọ, xã Xuân Lãng thuộc địa phận tỉnh Phú Thọ.
Lịch sử và nhân vật
Tín ngưỡng thờ Mẫu là tín ngưỡng bản địa lâu đời của người Việt, lấy việc tôn thờ Mẫu làm thần tượng với các quyền năng sinh sôi, bảo trợ và che chở cho con người. Không chỉ có đình, đền thờ Mẫu mà hầu hết các ngôi chùa ở miền Bắc Việt Nam đều có ban thờ Mẫu riêng.
Đạo Mẫu bắt nguồn từ tục thờ Nữ thần có nguồn gốc xa xưa, tới thời phong kiến một số Nữ thần đã được cung đình hoá và lịch sử hoá để thành các Mẫu thần tương ứng thời kỳ từ thế kỷ XV trở về trước với việc phong thần của nhà nước phong kiến, hình thức thờ Mẫu thần với các danh xưng như Quốc mẫu, Vương mẫu (Tây Vương Mẫu), Thánh Mẫu như hiện tượng thờ Mẫu Âu Cơ, Quốc Mẫu Tây Thiên, Mẹ Thánh Gióng, Tứ vị Thánh nương, Đinh Triều Quốc Mẫu… đã trở nên phổ biên.
Đền Thánh Mẫu tại xã Thanh Lãng, huyện Bình Xuyên là một dẫn chứng cụ thể cho tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu trong đạo Mẫu của người Việt Nam. Đền là nơi thờ vị Thánh Mẫu, người sinh thành ra năm vị tướng quân có công trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.
Theo cuốn ngọc phả Sự tích đức Thánh Mẫu và năm vị đại vương còn lưu giữ tại đền được biết: ““Thánh Mẫu” là cháu ngoại của Triệu Vũ Đế, tên là Triệu Thị Khoan Hòa, là người con gái nhan sắc tuyệt vời, nên được lấy làm thứ phi của vua Triệu Vệ Dương Vương. Khi nhà Triệu sụp đổ bởi nhà Hán, vua Triệu Vệ Dương Vương bị bắt đem về phương Bắc, bà phải mai danh ẩn tích lánh đi nơi khác. Đến chùa Quảng Hựu, xã Thanh Lãng, huyện Bình Xuyên thấy phong cảnh chùa yên tĩnh bèn ở lại chùa. Trong một đêm trăng thanh gió mát bà nằm chiêm bao thấy vị thần tự xưng là thần Vịt đến gặp bà, sau đó khi tỉnh dậy biết mình đã nằm mơ. Nhưng thật kì lạ, về bà đã mang thai và sinh ra năm người con trai khôi ngô tuấn tú.”
Khi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, năm người con của Thánh Mẫu đã khôn lớn, sức vóc hơn người đều gia nhập cuộc khởi nghĩa tại sông Hát. Do lập được nhiều chiến công hiển hách, cả năm vị đều được Hai Bà Trưng ban thưởng phong chức tước.
Ba năm sau khi đất nước được thanh bình, Mã Viện đem 30 vạn quân sang xâm chiếm nước ta. Thế giặc mạnh nên quân của Hai Bà Trưng chống cự không nổi. Hai Bà tử trận (theo truyền thuyết, hai bà nhảy xuống sông Hát tự vẫn để bảo toàn khí tiết), năm anh em tướng quân chạy về Yên Lan tự sát để khỏi rơi vào tay giặc.
Bà Triệu Thị Khoan Hòa tuy không trực tiếp đứng dưới ngọn cờ khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, nhưng bà đã có công sinh thành và nuôi dưỡng được 5 vị vướng tài giỏi giúp cho cuộc khởi nghĩa thành công, dân tộc ta giành được độc lập. Bởi Trưng Nữ Vương đã phong bà là Đức Quốc Mẫu. Đúng như lời chia sẻ của ông Trần Văn Tư – Trưởng ban quản lý di tích đền Thánh Mẫu: “Sau khi đánh thắng giặc, 5 vị tướng quân được Bà Trưng phong là Nga Hoàng, phong cho mẹ là Đức Quốc mẫu vì đã có công sinh thành, nuôi dưỡng các con. Từ đó, nhân dân suy tôn, xây dựng đền thờ bà.”[1] Ngày 10/11 Âm lịch bà mất, nhân dân mai táng bà tại khu Minh Lương (sau thuộc thị trấn Thanh Lãng, nay là xã Xuân Lãng) và lập đền thờ phụng.
Có quan điểm lại cho rằng, danh hiệu Mẫu của bà vốn được nhân dân Vĩnh Phúc được suy tôn từ trong số các nữ thần được thờ cúng ở nơi đây. Trải qua các triều đại, đến năm Khải Định thứ 9 (1924) bà được truy phong ở hàng Thánh Mẫu và sau này là “Thượng Đẳng Phúc Thần” được toàn dân thờ phụng, tưởng niệm với lòng thành kính.
Kiến trúc cảnh quan
Trải qua nhiều cuộc biến thiên lịch sử, đền đã được trùng tu nhiều lần. Kiến trúc hiện nay của đền gồm hai công trình chính là Tiền Tế và Hậu Cung. Hậu Cung được kết cấu theo kiểu chữ Đinh, là nơi thờ phụng Đức Thánh Mẫu, đồng thời có ban thờ 5 vị tướng quân là con trai của bà.
Trải qua thời gian, với tấm lòng thành kính, chính quyền địa phương đã phát động các hộ dân và các nhà hảo tâm tham gia đóng góp xây dựng bia tưởng niệm 5 vị tướng quân (Đại vương) đặt tại đền Thánh Mẫu. Ngày 11/5/2017, Ban quản lý di tích đền Thánh Mẫu đã làm lễ khởi công xây dựng bia tưởng niệm 5 vị tướng quân. Theo ông Trần Văn Tư, công trình bia tưởng niệm này không chỉ góp phần tôn lên vẻ đẹp không gian, cảnh quan cho đền mà còn góp phần giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, giúp thế hệ hôm nay và mai sau luôn trân trọng tri ân công lao dựng nước và giữ nước của tổ tiên và ông cha ta.
Di vật
Trong chiến tranh, vùng đất Thanh Lãng đã bị tàn phá nặng nề, nhưng cho đến nay đền Thánh Mẫu vẫn được người dân bảo vệ chu đáo. Bởi vậy, đền vẫn lưu giữ khá nguyên vẹn các di vật quý như: ngọc phả, sắc phong, bàn thờ, hoành phi, câu đối, đòn kiệu và các đồ tế khí…
Lễ hội
Hàng năm cứ vào ngày 10 tháng 11 Âm lịch, người dân Thanh Lãng lại mở hội nhằm tưởng nhớ công lao của Đức Thánh Mẫu Triệu Thị Ngọc Hoà, người có công sinh thành 5 vị tướng quân có đóng góp trong cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng chống lại kẻ xâm lăng. Bên cạnh phần lễ và rước kiệu, phần hội được tổ chức với nhiều trò vui dân gian như đấu vật, đánh cờ,…
Xếp hạng
Năm 1992, đền Thánh Mẫu được Bộ Văn hoá – Thông tin công nhận là di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia.
Chú thích
[1] Trung tâm xúc tiến du lịch Vĩnh Phúc, “Về đền Thánh Mẫu huyện Bình Xuyên”, Video phát hành trên Youtube của Trung tâm xúc tiến du lịch Vĩnh Phúc vào ngày 6/3/2019.
Tài liệu tham khảo
- ST, “Đền Thánh Mẫu”, vinhphuctv.vn – Đài Phát thanh và truyền hình Vĩnh Phúc, 30/6/2016.
- Trung tâm xúc tiến du lịch Vĩnh Phúc, “Về đền Thánh Mẫu huyện Bình Xuyên”, Video phát hành trên Youtube của Trung tâm xúc tiến du lịch Vĩnh Phúc vào ngày 6/3/2019.
- Minh Uyên, “Về đền Thánh Mẫu, hiểu thêm đạo hiếu dân tộc”, báo Quân đội nhân dân online, 07/03/2021.
