Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Thính, còn được biết đến với tên chữ là Đền Bắc Cung do nằm ở phía Bắc sông Hồng thuộc đất Yên Lạc, tọa lạc tại xã Tam Hồng, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc. Đây là một trong bốn ngôi đền thờ Thánh Tản Viên thuộc hệ thống Tứ Cung quanh núi Ba Vì và tả ngạn sông Hồng. Được xây dựng từ gần 20 thế kỷ trước, đền Thính mang vẻ đẹp trầm mặc đặc trưng của vùng đất, đồng thời lưu giữ những nét văn hóa ngàn đời, thấm đượm cùng thời gian.
Đền Thính là một trong bốn cung thờ Tản Viên Sơn thánh. Theo truyền thuyết, thần Tản Viên là vị đứng đầu trong thần thoại Việt Nam, là con rể vua Hùng thứ 18. Thần đã dạy dân trị thủy, săn bắt muông thú, thả cá, làm bánh, làm mắm và đánh giặc, trở thành biểu tượng của sự bảo vệ và phồn thịnh. Một lần, khi dạo chơi, Tản Viên Sơn thánh đã cắm gậy tiên xuống đất làng Thư Xá, biến mảnh đất này trở nên rất thiêng liêng. Từ đó, nơi đây được người dân chọn làm nơi xây dựng Đền Thính.
Lịch sử và nhân vật
Theo truyền thuyết, Thánh Tản Viên, tên thật là Nguyễn Tuấn, sinh ra trong một gia đình nghèo khó và mồ côi cha mẹ từ sớm. Nhờ sự giúp đỡ của thần Thái Bạch, người trao cho Nguyễn Tuấn gậy thần và sách ước, chàng trai đã thuần phục được voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao để rước Mị Nương làm vợ. Thủy Tinh, con vua Thủy Tề, khi thất bại, đã nổi giận và cho nước dâng cao, nhấn chìm vùng đất đai trù phú. Để ngăn dòng nước dữ, Nguyễn Tuấn đã tạo ra hàng nghìn lớp núi trùng điệp. Sau chiến thắng đó, Nguyễn Tuấn được vua Hùng giao cho cai quản vùng núi Tản Viên. Ông đã ngao du khắp nơi, mang theo Trúc Thượng và Thạch Bầu để chữa bệnh cho những người dân nghèo. Khi đến vùng đất Tam Hồng, Tản Viên đã dừng chân nghỉ lại và dạy nhân dân trồng lúa, đánh cá, làm thịt thính. Tên gọi Đền Thính cũng xuất phát từ đây. Nhân dân đã cảm tạ công đức của ngài bằng việc lập đền thờ. Câu chuyện về Đức Thánh Tản thể hiện ước mơ chinh phục thiên nhiên của nhân dân ta từ bao đời nay.
Kiến trúc cảnh quan
Lịch sử Đền Thính đã chứng kiến nhiều lần tu sửa và mở rộng. Năm Thành Thái thứ 13 (1902), quan huyện Yên Lạc là Lưu Đình Dương đã mời nhà sư Tăng Ất đứng ra xây dựng hậu cung cho đền. Đến năm Duy Tân thứ 5 (1911), lầu chuông và lầu trống được bổ sung thêm. Vào năm Khải Định thứ 2 (1917), ngôi đền được mở rộng về phía trước với việc xây dựng thêm 7 gian tiền tế. Tiếp theo, năm Khải Định thứ 6, công trình xây cổng, lát sân và dựng nhà hành lang được tiến hành. Qua khoảng 20 năm, công việc xây dựng và tu bổ đã hoàn tất, đem lại diện mạo hoàn chỉnh cho ngôi đền như hiện nay. Các sự kiện này được ghi chép rõ ràng trên tấm bia dựng năm Khải Định thứ 8 và bài văn của nhà sư Tăng Ất trên tấm bia dựng năm 1936. Cả hai tấm bia này hiện vẫn tồn tại trước cổng đền.
Kiến trúc của Đền Thính mang đậm giá trị nghệ thuật. Cổng đền được thiết kế theo kiểu tam quan, với cổng vào xây dựng hai tầng tám mái. Toà tiền tế được nâng mái theo lối “chồng diêm”, hai nhà hành lang tả và hữu nối tiếp lầu chuông và lầu trống như hai thân rồng chầu, tạo nên bố cục kiến trúc tổng thể đầy sinh động. Từ tiền tế trở vào, hậu cung gồm 7 gian và 9 cửa thờ, mỗi cửa đều có cửa võng được đục chạm công phu, sơn son thếp vàng với các đề tài tứ linh “long – ly – quy – phượng” hoặc tứ quý “thông – cúc – trúc – đào”. Mỗi lớp cửa là một tác phẩm điêu khắc độc đáo, với kỹ thuật chạm lộng tinh xảo, phản ánh sự tài hoa của nghệ nhân chạm gỗ dân gian nửa đầu thế kỷ XIX. Ngoài ra, các bức chạm ở cốn mê, cốn nách và các bức phù điêu bằng gỗ khắc họa hình tượng văn quan, võ tướng cũng là những tác phẩm nghệ thuật quý hiếm của di tích. Hai bức hình họa trên tường toà tiền tế cũng là những tác phẩm hội họa đặc sắc.
Hiện vật
Đền Thính hiện lưu giữ hai tấm bia được dựng vào năm Khải Định thứ 8 (1923) và năm Bảo Đại thứ 11 (1936), ghi chép chi tiết về quá trình xây dựng và tu bổ đền. Ngôi đền có 14 gian, được xây dựng theo hình chữ Đinh, các cửa võng được đục chạm công phu và sơn son thếp vàng lộng lẫy. Kiến trúc của đền được đánh giá cao về tính hài hòa và sinh động, tạo nên một không gian tinh tế và trang nghiêm. Đền Thính vẫn tồn tại nguyên vẹn cho đến ngày nay, bảo tồn được những giá trị văn hóa và nghệ thuật quý báu từ thời kỳ xây dựng.
Lễ hội
Hàng năm, từ ngày mồng 6 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch, lễ hội Đền Thính được tổ chức với quy mô lớn. Lễ hội bao gồm phần lễ tế, rước kiệu từ các làng và phần hội với nhiều trò chơi dân gian phong phú.
Vào sáng ngày mùng 6 tháng Giêng, người dân háo hức kéo về Đền Thính để tham gia lễ hội. Công tác chuẩn bị cho lễ hội diễn ra khá công phu. Đầu tiên là việc chọn đội tế lễ, thường bao gồm từ 8 đến 14 cụ ông. Một cụ được chọn làm chủ tế, hai cụ làm Đông xướng và Tây xướng, hai cụ bồi tế, bốn cụ dâng nhang, hoa và sáu cụ chấp kích. Ban tế được chia thành hai đội, nam và nữ, mỗi đội thường gồm 21 người, trong đó có một người làm chủ tế.
Sau lễ khai mạc, các thôn trong và ngoài xã sẽ rước kiệu từ đình thờ làng mình đến Đền Thính theo đăng ký. Khi đám rước của mỗi thôn về đến đình, cuộc tế lễ sẽ chính thức bắt đầu. Những năm gần đây, lễ hội Đền Thính thu hút đông đảo người dân trong và ngoài huyện tham gia, tạo nên không khí náo nhiệt và vui vẻ. Các cô gái trẻ trong trang phục truyền thống tập trung quanh đu quay, các chàng trai hăng hái tham gia sới vật, các cụ già đứng bên những chú gà chọi, nhưng thu hút nhiều người xem nhất vẫn là bàn cờ tướng và trận cờ người.
Hàng năm, Đền Thính rực rỡ cờ hoa, lòng người hân hoan, tạo nên không khí tưng bừng. Lễ hội Đền Thính không chỉ là hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần mà còn là điểm đến tham quan du lịch của nhân dân trong và ngoài tỉnh. Qua bao thăng trầm của lịch sử, ngôi đền vẫn bền vững với những giá trị văn hóa được hun đúc từ ngàn đời. Cùng với các địa danh khác trên địa bàn huyện Yên Lạc như Đền Gia Loan – Chùa Biện Sơn, khu di chỉ Đồng Đậu, Đền Tranh,… Đền Bắc Cung đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối với các điểm đến ở các địa phương lân cận, tạo thành tuyến du lịch Vĩnh Yên – Yên Lạc, thu hút du khách gần xa.
Xếp hạng
Đền Thính được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1992.
Tham khảo
“Nét đẹp đền Bắc Cung”, Đài Phát Thanh & Truyền Hình Vĩnh Phúc, ngày 26/12/2016. http://vinhphuctv.vn/Qu%E1%BA%A3n-tr%E1%BB%8B/Tin-t%E1%BB%A9c-chung/ID/231989/Net-ep-en-Bac-Cung
