Tên gọi và vị trí địa lý
Đền thờ Nguyễn Công Trứ tọa lạc tại xã Quang Thiện, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, nằm ngay bên quốc lộ 10, cách thị trấn Phát Diệm khoảng 2km. Đây cũng là một trong số ít đền thờ ở Việt Nam được dựng khi nhân vật còn sống. Năm 1856, nhân dân Kim Sơn lập đền thờ ông tại xã Quang Thiện và gọi là Sinh Từ (đền thờ sống). Đến năm 1858, sau khi cụ mất, nhân dân xây thêm tòa Tiền đường, còn Sinh Đường trở thành Chính cung, từ đó Sinh Đường được đổi tên thành Truy Tư Từ. Điều đặc biệt là đền Nguyễn Công Trứ không chỉ là nơi tưởng niệm công lao vị danh nhân này, mà còn là nơi tế lễ chung của người dân Kim Sơn, bất kể theo Phật giáo hay Công giáo, thể hiện sự tôn kính rộng khắp đối với bậc khai sáng vùng đất này.
Lịch sử và nhân vật
Nhân vật chính được thờ tại đền là Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ (1778 – 1858). Ông quê ở làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, xuất thân trong một gia đình Nho học, nổi tiếng thông minh và học giỏi nhưng đường khoa cử lận đận, mãi đến năm 42 tuổi (1819) mới đỗ Giải Nguyên. Trong sự nghiệp làm quan, Nguyễn Công Trứ phục vụ qua các triều Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Cuộc đời quan trường của ông nhiều thăng trầm, khi thì được trọng dụng, thăng thưởng, khi lại bị giáng phạt, thậm chí có lúc bị cách chức xuống làm lính thú. Tuy nhiên, ông vẫn lưu danh với khí phách ngang tàng, phóng khoáng và tài năng xuất chúng, để lại dấu ấn lớn trong việc khai hoang, mộ dân ở miền Bắc. Với cương vị Doanh điền sứ, công lao lớn nhất của Nguyễn Công Trứ là khai khẩn ruộng đất, lập nên hai huyện mới: Tiền Hải (Thái Bình) và Kim Sơn (Ninh Bình). Riêng tại Kim Sơn, từ năm 1829 (Minh Mệnh thứ mười), ông đã khởi công quai đê, lấn biển trên vùng bãi bồi lau lách sình lầy, huy động 63 vị chiêu mộ, thứ mộ và 1.200 nhân đinh, chỉ trong hơn một năm đã tạo dựng được vùng đất mới trù phú. Ông còn quy hoạch Kim Sơn theo lối tĩnh điền, tổ chức hệ thống thủy lợi khoa học với sông Ân được đào để nối sông Vạc với sông Càn, cung cấp nước ngọt, tiêu úng lụt, thau chua rửa mặn, cùng mạng lưới kênh mương và đường sá đồng bộ. Nhờ đó, Kim Sơn được hình thành với 7 tổng, 63 làng, ấp, giáp, trại, đời sống nhân dân ngày thêm no ấm, để lại công đức lớn lao mà dân Kim Sơn mãi ghi nhớ.
Đền thờ Nguyễn Công Trứ, có tên là Truy Tư Từ, hiện tọa lạc tại xã Quang Thiện, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, bên quốc lộ 10 và cách thị trấn Phát Diệm 2km. Ngoài thờ Nguyễn Công Trứ, đền còn phối thờ các vị tiền nhân có công khai phá mảnh đất Kim Sơn. Đền thờ này mang nhiều điểm độc đáo mà hiếm nơi nào có được. Ban đầu, đền được dựng từ chính một ngôi nhà do Nguyễn Công Trứ xây dựng và từng ở một thời gian. Năm 1856, khi ông còn sống, nhân dân Kim Sơn đã lập đền thờ ngay trước ngôi nhà ấy để tri ân, gọi là Sinh Từ (đền thờ sống). Đến năm 1858, sau khi ông qua đời, nhân dân xây dựng thêm tòa Tiền đường, Sinh Đường trở thành Chính cung và đổi tên thành Truy Tư Từ, trở thành nơi tưởng niệm bậc khai sáng vùng đất Kim Sơn cho đến ngày nay
Kiến trúc và cảnh quan
Đền thờ Nguyễn Công Trứ là một trong những di tích đặc biệt hiếm có ở Việt Nam, mang trong mình nhiều nét độc đáo khác biệt so với các đền thờ khác trên cả nước. Điểm đặc sắc đầu tiên là xuất phát điểm của đền: được dựng từ chính ngôi nhà do Nguyễn Công Trứ xây và từng ở một thời gian. Về kiến trúc, ngôi đền hiện nay đã trải qua nhiều lần trùng tu nhưng vẫn giữ dáng vẻ khang trang, bề thế. Đền được xây theo kiểu chữ Đinh, gồm Tiền đường và Hậu cung. Tiền đường có 5 gian, phía tả và hữu đều có cột đồng trụ, bên trong đặt hương án, giá trống, giá chiêng cùng ba bức đại tự biểu hiện lòng tôn kính của nhân dân Kim Sơn. Hậu cung gồm 3 gian, trong đó gian giữa đặt bàn thờ Nguyễn Công Trứ với bát hương men sứ quý từ đời Trần, cao 40cm, miệng rộng 40cm, vẽ họa tiết lưỡng long chầu nguyệt màu xanh thẫm, là cổ vật thiêng liêng và quý giá.
Cảnh quan đền thờ gắn bó mật thiết với công lao của Nguyễn Công Trứ trong việc khai khẩn đất Kim Sơn. Đền tọa lạc trên vùng đất rộng, thoáng đãng, xanh tươi, mặt quay ra sông Ân – con sông do chính ông cho đào để nối liền sông Vạc và sông Càn, vừa cấp nước ngọt, vừa rửa mặn, mở ra những cánh đồng phì nhiêu. Nhờ đó, Kim Sơn trở thành một vùng quê “sông ngang dọc như bàn cờ, ruộng đồng trải rộng”, ghi đậm dấu ấn của vị quan tài hoa, văn võ song toàn Nguyễn Công Trứ.
Hiện vật
Tại đền thờ Nguyễn Công Trứ, hệ thống hiện vật được bảo tồn khá đầy đủ, phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng và lòng tri ân của nhân dân Kim Sơn đối với vị Doanh điền sứ. Ở Tiền đường, hai bên tả hữu có hai cột đồng trụ uy nghi, tạo nên không gian trang trọng cho việc thờ tự. Bên trong Tiền đường đặt hương án cùng giá trống và giá chiêng, phục vụ cho các nghi thức tế lễ truyền thống. Đặc biệt, tại đây còn treo ba bức đại tự thể hiện tấm lòng thành kính và ngưỡng mộ của người dân Kim Sơn dành cho Nguyễn Công Trứ. Sang đến Hậu cung, gian giữa là nơi đặt bàn thờ chính thờ ông. Trên bàn thờ có một hiện vật rất quý – bát hương men sứ trắng có từ đời Trần, cao 40cm, miệng rộng 40cm, trang trí bằng họa tiết lưỡng long chầu nguyệt màu xanh thẫm, vừa có giá trị nghệ thuật vừa mang ý nghĩa linh thiêng. Ngoài ra, đền còn có tượng thờ Nguyễn Công Trứ, tuy nhiên pho tượng tại các đền thờ ở Ninh Bình, Thái Bình và Hà Tĩnh mãi đến đầu thế kỷ XXI mới được hoàn thành và rước về an vị.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ là hoạt động lớn nhất nhằm ghi nhớ công ơn và tưởng niệm ngày mất của Doanh điền Nguyễn Công Trứ. Lễ hội được tổ chức thường niên trong 3 ngày, từ 14 đến 16 tháng 11 âm lịch (có nơi ghi từ 12 đến 14 tháng 11 âm lịch), trong đó ngày 14 tháng 11 là ngày mất của Nguyễn Công Trứ. Cấu trúc lễ hội gồm hai phần chính: Phần Lễ và Phần Hội. Ở phần Lễ, các nghi thức tế lễ được cử hành trang trọng, thiêng liêng theo phong tục truyền thống, với trình tự: ngày 13 tế Yết cáo, ngày 14 tế Chính kỵ (ngày giỗ chính), ngày 15 tế Tạ. Nghi lễ dâng hương có sự tham gia của hàng chục đoàn tế từ các làng trong huyện Kim Sơn, đặc biệt là sự góp mặt của cả cộng đồng lương và giáo với các nghi thức riêng, thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng. Ở phần Hội, nhiều hoạt động văn hóa – thể thao được tổ chức, mang đậm dấu ấn văn hóa vùng đồng bằng ven biển như đua thuyền trên sông Vạc, hát Ca trù – loại hình gắn liền với tên tuổi Nguyễn Công Trứ, cùng các trò chơi dân gian như tổ tôm điếm. Lễ hội không chỉ là dịp tri ân công lao to lớn của Nguyễn Công Trứ đối với quê hương đất nước mà còn là một điểm nhấn trong loại hình du lịch tâm linh của tỉnh Ninh Bình.
Xếp hạng
Đền Nguyễn Công Trứ được Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia.
Tham khảo
- Bùi Hoa, Cuộc đại khẩn hoang dưới sự chỉ huy của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, Vietnam,net, đăng tải ngày 21/12/2021.
- Di tích Đền thờ Uy Viễn Hầu Nguyễn Công Trứ ở Ninh Bình, Tiếp thị Sài Gòn, đăng tải ngày 13/07/2024.
- Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ – Nơi giao thoa giá trị văn hóa tâm linh, Youtube Ninh Bình TV, đăng tải ngày 14/12/2024.
- Đền Nguyễn Công Trứ, Sở du lịch Ninh Bình.
