Tên gọi và vị trí địa lý
Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt là di tích lịch sử đặc biệt gắn liền với quê hương và sự nghiệp của ba anh em lãnh tụ phong trào Tây Sơn gồm Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ. Di tích tọa lạc tại xã Tây Sơn, tỉnh Bình Định – vùng đất phát tích của cuộc khởi nghĩa Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII và là nơi ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam.
Đền thờ nằm trong quần thể di tích Tây Sơn, thuộc khu vực trung tâm của huyện Tây Sơn, bên dòng sông Kôn và dưới chân dãy núi Hoành Sơn. Đây là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng, đồng thời là quê hương của phong trào nông dân Tây Sơn đã làm nên những chiến công hiển hách, lật đổ các tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn, đánh bại quân Xiêm và quân Thanh xâm lược, góp phần thống nhất đất nước vào cuối thế kỷ XVIII.
Lịch sử và nhân vật
Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước
Vào những thập niên cuối thế kỷ XVIII, đất nước Đại Việt lâm vào tình trạng khủng hoảng sâu sắc khi các tập đoàn phong kiến liên tục tranh giành quyền lực, đất nước bị chia cắt kéo dài, đời sống nhân dân vô cùng cực khổ. Trong bối cảnh đó, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân đã nổ ra trên khắp cả nước, trong đó tiêu biểu và có ảnh hưởng sâu rộng nhất là phong trào Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ lãnh đạo.
Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ năm 1771 tại vùng đất Tây Sơn (Bình Định ngày nay). Từ một cuộc nổi dậy của nông dân nhằm chống lại sự áp bức của chính quyền phong kiến, phong trào nhanh chóng phát triển thành một cuộc vận động chính trị – quân sự lớn mang tầm vóc dân tộc. Trong suốt 18 năm (1771–1789), dưới sự lãnh đạo của nhà quân sự thiên tài Nguyễn Huệ, phong trào Tây Sơn đã từng bước mở rộng phạm vi hoạt động trên khắp cả nước, trở thành lực lượng quyết định trong việc thay đổi cục diện lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.
Thắng lợi của phong trào Tây Sơn đã chấm dứt tình trạng cát cứ, phân quyền kéo dài hơn hai thế kỷ giữa các tập đoàn phong kiến Lê – Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong, góp phần lập lại nền thống nhất quốc gia. Đồng thời, phong trào còn ghi dấu bằng những chiến công quân sự vang dội khi đánh bại hai cuộc xâm lược lớn của ngoại bang: chiến thắng quân Xiêm trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785 và đại thắng quân Thanh trong mùa xuân Kỷ Dậu năm 1789, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc.
Nguyễn Huệ – Hoàng đế Quang Trung
Trong ba anh em Tây Sơn, Nguyễn Huệ là nhân vật tiêu biểu nhất, được lịch sử ghi nhận là một trong những vị anh hùng dân tộc và nhà quân sự kiệt xuất của Việt Nam. Sau khi lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, ông đã tiến hành nhiều cải cách quan trọng về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục và ngoại giao nhằm xây dựng một quốc gia thống nhất, ổn định và phát triển.
Triều đại Tây Sơn tuy tồn tại không dài nhưng đã ban hành nhiều chính sách tiến bộ, thể hiện tinh thần cải cách mạnh mẽ và khát vọng xây dựng một đất nước độc lập, tự cường. Những chủ trương đó nhận được sự đồng tình và ủng hộ rộng rãi của nhân dân, góp phần khẳng định vai trò lịch sử to lớn của phong trào Tây Sơn và của Hoàng đế Quang Trung trong tiến trình phát triển của dân tộc Việt Nam.
Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt và sự tưởng nhớ của nhân dân
Sau khi triều đại Tây Sơn sụp đổ, vùng đất Kiên Mỹ (làng Kiên Mỹ, ấp Kiên Thành, phủ Quy Nhơn xưa) – quê hương của ba anh em Tây Sơn – đã trải qua nhiều biến động, nhiều công trình gắn với triều đại Tây Sơn bị phá hủy, người dân địa phương phải chịu cảnh ly tán.
Tuy nhiên, bằng lòng kính trọng đối với những người anh hùng đã có công lao to lớn đối với đất nước, nhân dân địa phương vẫn âm thầm gìn giữ ký ức về Tây Sơn Tam Kiệt. Trên nền ngôi nhà cũ của ba anh em, người dân đã dựng nên đình Kiên Mỹ để bí mật thờ phụng “Ba ngài Tây Sơn”. Trải qua thời gian, khi đình bị phá hủy, nhân dân tiếp tục xây dựng miếu thờ; khi miếu xuống cấp lại dựng điện thờ; và khi điện không còn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, một ngôi đền mới được xây dựng nhằm tưởng niệm và tri ân công lao của các vị anh hùng dân tộc.
Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử của di tích, năm 2013 tỉnh Bình Định đã triển khai quy hoạch nâng cấp và mở rộng khu di tích với hai công trình trọng điểm là Bảo tàng Quang Trung và Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt trên diện tích khoảng 17 ha, với tổng kinh phí đầu tư hơn 211 tỷ đồng. Công trình không chỉ là nơi thờ tự, tưởng niệm các lãnh tụ phong trào Tây Sơn mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và tinh thần quật cường của nhân dân Việt Nam cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Kiến trúc cảnh quan
Quần thể di tích Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt tọa lạc tại thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định, gồm nhiều hạng mục có giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc gắn liền với quê hương của ba anh em Tây Sơn: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ. Các thành phần chính của di tích hiện nay gồm Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt, Bến Trường Trầu, Bảo tàng Quang Trung cùng nhiều công trình văn hóa, cảnh quan và không gian sinh hoạt truyền thống.
Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt
Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt được xây dựng trên nền đình Kiên Mỹ, vốn được nhân dân địa phương dựng lên sau khi triều đại Tây Sơn sụp đổ để bí mật thờ phụng ba anh em Tây Sơn. Công trình hiện nay được quy hoạch khang trang nhưng vẫn kế thừa giá trị lịch sử của ngôi đình cổ trên nền nhà cũ của ông bà Hồ Phi Phúc – thân phụ và thân mẫu của Tây Sơn Tam Kiệt.
Phía trước điện là cổng tam quan lớn xây bằng gạch. Trên hai trụ cổng chính có khắc câu đối chữ Hán, phía trên gắn biển đề ba chữ “Tây Sơn Điện”. Qua cổng là nhà bia ghi công trạng của Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ bằng chữ Quốc ngữ. Tiếp đến là khu tiền sảnh nối liền với tòa chính điện.
Nội thất điện thờ gồm mười án thờ bằng gỗ được chạm khắc công phu với các đề tài lưỡng long chầu nguyệt, dây leo, chùm nho và nhiều họa tiết trang trí mang phong cách mỹ thuật miền Trung. Tại tiền điện đặt án Công đồng thờ chung các nhân vật tiêu biểu của triều đại Tây Sơn.
Khu hậu điện là không gian thờ tự trung tâm, gồm ba án thờ chính: án giữa thờ Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ; án bên phải thờ Hoàng đế Thái Đức – Nguyễn Nhạc; án bên trái thờ Đông Định Vương – Nguyễn Lữ. Phía sau các án thờ là bức hoành phi lớn bằng gỗ chạm trổ rồng và hoa văn, được sơn son thếp vàng trang trọng.
Hai bên ba án thờ chính đặt các giá gỗ trưng bày bộ bát bửu binh khí gồm trường đao, xà mâu, vòng âm dương, trường chùy, trường thương, trường kích, trường phủ và ba chĩa. Hai dãy phía Đông và phía Tây trong nội điện là hệ thống án thờ các văn thần, võ tướng có nhiều công lao đối với phong trào Tây Sơn. Dãy phía Đông thờ Binh bộ Thượng thư Ngô Thì Nhậm, Trung thư lệnh Trần Văn Kỷ và Đại Tư mã Ngô Văn Sở; dãy phía Tây thờ Thiếu phó Trần Quang Diệu, Đô đốc Bùi Thị Xuân và Đại Tư đồ Võ Văn Dũng. Các bức hoành phi tại đây đều được sơn son thếp vàng, chạm khắc tinh xảo với các biểu tượng đặc trưng của quan văn và quan võ.
Giếng nước và cây me cổ thụ
Trong khuôn viên di tích còn bảo tồn giếng nước cổ được ghép bằng đá ong, đường kính khoảng 0,9m, thành giếng cao 0,8m. Năm 1998, công trình được xây dựng mái che theo kiểu cổ lầu hình lục giác, mỗi cạnh dài 3,45m; mái đổ bê tông dán ngói vảy và hệ thống khung gỗ bảo vệ được tạo hình như các mắt trúc cách điệu.
Bên cạnh giếng nước là cây me cổ thụ có tuổi đời trên 300 năm, chu vi gốc khoảng 3,9m, tán rộng gần 30m. Không chỉ có giá trị sinh thái và cảnh quan, cây me còn được xem là biểu tượng cho sức sống bền bỉ và sự trường tồn của phong trào Tây Sơn trong tâm thức nhân dân Bình Định.
Bến Trường Trầu
Năm 2007, tỉnh Bình Định tiếp tục mở rộng khu di tích về phía Nam, đến bờ Bắc sông Côn, bao gồm toàn bộ khu vực di tích lịch sử Bến Trường Trầu với diện tích gần 6ha. Hệ thống đường nội bộ được lát đá chẻ, bờ sông được kè đá chống xói lở, tạo nên không gian cảnh quan hài hòa giữa di tích lịch sử và thiên nhiên. Khu vực này hiện là nơi tổ chức các hoạt động lễ hội, vui chơi giải trí và các sự kiện văn hóa truyền thống.
Bến Trường Trầu nằm cách đền thờ khoảng 200m, ven bờ sông Côn. Trong lịch sử, đây từng là đầu mối giao thương quan trọng của vùng Tây Sơn thượng đạo và hạ đạo, nơi trung chuyển trầu cau cùng nhiều mặt hàng thiết yếu khác. Hoạt động buôn bán tại bến đã góp phần hình thành các mối quan hệ kinh tế, xã hội và tạo điều kiện cho Nguyễn Nhạc mở rộng ảnh hưởng, xây dựng lực lượng cho cuộc khởi nghĩa Tây Sơn.
Dù ngày nay bến xưa đã bị bồi lấp và chỉ còn lại một bãi cát ven sông, không gian lịch sử nơi đây vẫn lưu giữ nhiều giá trị ký ức về thời kỳ chuẩn bị và phát triển của phong trào Tây Sơn, gắn với hình ảnh quen thuộc “Cây me cũ, Bến Trầu xưa”.
Bảo tàng Quang Trung
Bảo tàng Quang Trung được xây dựng năm 1977 và khánh thành năm 1979. Đây là trung tâm lưu giữ, nghiên cứu và giới thiệu lịch sử phong trào Tây Sơn với hơn 11.600 tư liệu, hiện vật và tài liệu liên quan. Phía trước bảo tàng là tượng đài Hoàng đế Quang Trung bằng đồng được tạo dựng uy nghi, trở thành điểm nhấn nổi bật trong toàn bộ quần thể di tích.
Nhà biểu diễn nhạc võ Tây Sơn
Nhà biểu diễn nhạc võ Tây Sơn có diện tích khoảng 268m², là nơi trình diễn các chương trình nghệ thuật truyền thống như trống trận Tây Sơn, võ cổ truyền Bình Định và các tiết mục văn hóa dân gian của đồng bào Tây Nguyên. Công trình góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể gắn với phong trào Tây Sơn.
Nhà rông văn hóa Tây Nguyên
Nhà rông văn hóa Tây Nguyên có diện tích khoảng 118m², được xây dựng nhằm giới thiệu các tư liệu và hiện vật phản ánh đời sống văn hóa của các dân tộc Tây Nguyên. Đây là lực lượng từng có mối quan hệ gắn bó và đóng góp quan trọng cho phong trào Tây Sơn trong giai đoạn hình thành và phát triển ban đầu.
Tổng thể kiến trúc và cảnh quan của Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt không chỉ phản ánh giá trị lịch sử gắn với phong trào Tây Sơn mà còn tạo nên một không gian văn hóa – giáo dục truyền thống đặc sắc, kết hợp hài hòa giữa các công trình tưởng niệm, bảo tàng, di tích gốc và cảnh quan tự nhiên của vùng đất Tây Sơn lịch sử.
Lễ hội
Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng gắn với việc tưởng niệm công lao của ba anh em nhà Tây Sơn gồm Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ. Hằng năm, tại di tích diễn ra nhiều nghi lễ truyền thống nhằm tri ân các vị anh hùng dân tộc đã có công lãnh đạo phong trào Tây Sơn, thống nhất đất nước và bảo vệ nền độc lập dân tộc vào cuối thế kỷ XVIII.
Tiêu biểu nhất là Lễ hội Đống Đa – Tây Sơn, được tổ chức vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch hằng năm nhằm tưởng niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mùa xuân Kỷ Dậu (1789) của Hoàng đế Quang Trung trước quân Thanh. Đây là lễ hội có quy mô lớn, thu hút đông đảo nhân dân và du khách trong nước, quốc tế tham dự. Trong khuôn khổ lễ hội diễn ra nhiều nghi thức truyền thống như lễ dâng hương, tế lễ tưởng niệm, rước kiệu cùng các hoạt động văn hóa, nghệ thuật đặc sắc như biểu diễn trống trận Tây Sơn, võ cổ truyền Bình Định, hát tuồng, trình diễn nhạc võ Tây Sơn và các trò chơi dân gian.
Bên cạnh đó, tại di tích còn duy trì nhiều ngày lễ tưởng niệm quan trọng khác gắn với các nhân vật tiêu biểu của phong trào Tây Sơn. Đó là ngày hiệp kỵ Tây Sơn Tam Kiệt (15 tháng Mười Một âm lịch), ngày giỗ trận Đống Đa (mùng 5 tháng Giêng âm lịch) và ngày giỗ Hoàng đế Quang Trung (29 tháng Bảy âm lịch). Trong các dịp này, Bảo tàng Quang Trung phối hợp với Ban Nghi lễ Điện Tây Sơn tổ chức các nghi thức cúng kỵ theo truyền thống dân tộc, thể hiện lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân.
Các lễ hội và nghi lễ tưởng niệm không chỉ góp phần bảo tồn những giá trị lịch sử, văn hóa của phong trào Tây Sơn mà còn trở thành hoạt động giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần quật cường và niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay. Hằng năm, các sự kiện này thu hút hàng vạn lượt người về tham quan, chiêm bái và tưởng nhớ công lao của Tây Sơn Tam Kiệt cùng các tướng lĩnh, nghĩa sĩ đã góp phần làm nên một trong những giai đoạn hào hùng nhất của lịch sử Việt Nam.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, gắn liền với phong trào khởi nghĩa Tây Sơn, triều đại Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII và thân thế, sự nghiệp của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, đặc biệt là Anh hùng dân tộc Hoàng đế Quang Trung, Khu đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt có vị trí hết sức quan trọng trong hệ thống di sản lịch sử Việt Nam.
Ghi nhận những giá trị tiêu biểu đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014, xếp hạng Di tích lịch sử Khu đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt (huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định) là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự khẳng định giá trị nổi bật của di tích trong việc lưu giữ, bảo tồn và phát huy những dấu ấn lịch sử gắn với phong trào Tây Sơn, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
