Tên gọi và vị trí địa lý
Đền thờ vua Lê Lợi hay còn được gọi là đền thờ vua Lê Thái Tổ. Đền tọa lạc tại địa phận hai xã Lê Lợi và Pu Dào, huyện Nậm Nhùn, tỉnh Lai Châu, cách trung tâm thành phố Lai Châu khoảng 110km về phía Tây Nam.
Lịch sử và nhân vật
Đền thờ được dựng lên nhằm tưởng nhớ công lao của vị anh hùng dân tộc Lê Lợi, từng lên dẹp loạn vùng Tây Bắc.
Năm 1431, tù trưởng Đèo Cát Hãn làm phản, liên kết với Kha Đốn (còn gọi là Kha Lại), quấy nhiễu nhân dân nơi biên ải, đánh chiếm vùng đất Mường Muỗi (nay là vùng Thuận Châu, Sơn La). Vua Lê Thái Tổ thân chinh đem quân lên châu Phục Lễ. Tháng Chạp năm Tân Hợi 1431, sau khi bình định vùng Tây Bắc, trên đường trở về qua địa phận xã Lê Lợi, huyện Nậm Nhùn (hiện nay), để răn dạy các tù trưởng cai quản nơi biên cương của Tổ quốc, vua Lê Thái Tổ đã cho tạc khắc vào vách đá Pú Huổi Chỏ bên bờ Bắc sông Đà để lưu lại cho muôn đời sau “Bia cổ hoài lai”.
Đại Việt sử ký toàn thư cũng có nhắc tới sự kiện này nhưng là vào năm 1432: “Nhâm Tý, [Thuận Thiên] năm thứ 5 [1432], (Minh Tuyên Đức năm thứ 7), Mùa xuân, tháng Giêng, sai thân vương Tư Tề đem quân đi đánh châu Mường Lễ (trước là châu Ninh Viền, sau đổi là châu Phục Lễ, là vùng đất tỉnh Lai Châu ngày nay). Tù trưởng châu là Đèo Cát Hãn và con là Đèo Mạnh Vượng ra hàng. Cho ở Đông Kinh, lập Hãn làm Tư mã, rồi năm sau giết chết. Mùa đông, tháng 11, vua thân đi đánh châu Phục Lễ.”[1]
Nhóm biên dịch chú thêm rằng: “Về việc đánh châu Phục Lễ, Cương mục chép vào tháng 12 năm Tân Hợi (1413) và tháng giêng năm Nhâm Tý (1432), tháng 3 rút quân về, tháng 11, Đèo Cát Hãn xin hàng (CMCB 15, 30). Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn cũng chép như vậy. Điều đó phù hợp với bài thơ của Lê Lợi khắc ở Pú Huổi vào mùa đông năm Tân Hợi (1431) và bài thơ lúc trở về khắc ở Thác Bờ vào tháng 3 năm Nhâm Tý (1432).”[2] Như vậy, căn cứ vào tấm bia xưa đặt vách Pú Huổi Cho và đối chiếu với tư liệu có thể khẳng định thời gian diễn ra trận đánh lại Phục Lễ diễn ra vào năm 1431.
Kiến trúc cảnh quan
Ngôi đền tọa lạc trên trên một ngọn đồi cao ráo với vị trí đắc địa. Lối lên điện thờ rộng rãi, được cây xanh che phủ tạo bóng mát nên du khách có thể thong thả tản bộ.
Tổng thể kiến trúc đền thờ gồm Nghi Môn, Phương Đình và Chính Điện. Từ Nghi Môn qua Phương Đình – nơi đặt tấm bia vua Lê Thái Tổ cho khắc năm 1431 là đến Chính Điện.
Hiện vật
Hiện trong đền thờ có Phương Đình đặt tấm bia do vua Lê Thái Tổ cho khắc trên vách đá Pú Huổi Chỏ bên bờ sông Đà thuở xưa. Năm 2012, thực hiện việc xây dựng Nhà máy thủy điện Sơn La, để bảo tồn nguyên vẹn di sản bút tích của vua Lê Thái Tổ, phần văn bia đã được khoan cắt ra khỏi vách đá Pú Huổi Chỏ thành khối đá lớn có kích thước dài 2,62 m, rộng 1,13m, cao 1,85m, trọng lượng trên 15 tấn, sau đó được di chuyển đến vị trí hiện nay cách vị trí cũ 500m.
Toàn văn bia được tạc khắc bằng chữ Hán, tạc trong khuôn khổ hình chữ nhật có kích thước 1,4m x 0,8m, viết theo chữ khải chân gồm 132 chữ.
Dịch nghĩa
“Nỗi lo di dịch nơi biên cương đã có từ xưa. Đời nhà Hán thì có bọn Hung Nô, đời nhà Đường thì rợ Đội Quyết, các rợ Man ở vùng Mường Lễ nước Việt ta cũng vậy. Mới đây, do chính sự nhà Trần, nhà Hồ suy yếu, bầy tôi ở nơi phiên dậu trở nên ương ngạnh, Cát hãn nhờn theo thói cũ không chịu thay đổi. Nay ra đem quân đi chinh phạt, thuỷ bộ cùng tiến, chỉ một trận đã dẹp yên được. Nhân đây làm một bài thơ khắc vào đá để răn các tù trưởng rợ Man ngang ngạnh với giáo hoá sau này.
Thơ rằng:
Bọn giặc cuồng sao dám tránh sự trừng phạt,
Dân biên thuỳ từ lâu mong ta đến cứu sống.
Kẻ bầy tôi làm phản từ xưa vẫn có,
Đất đai hiểm trở từ nay không còn.
Tiếng gió thổi hạc kêu làm cho quân giặc run sợ,
Sông núi từ nay nhập vào bản đồ.
Để thơ khắc vào vách núi đá,
Trấn giữ phía Tây nước Việt ta.
Ngày lành tháng Chạp năm Tân Hợi (1431)
Ngọc Hoa Động Chủ đề”
Bia được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1981. Đến cuối năm 2016, bia chính thức được công nhận là bảo vật quốc gia.
Lễ hội
Hàng năm, cứ đến ngày 11 tháng Giêng âm lịch, lễ hội đền thờ vua Lê Thái Tổ được tổ chức long trọng tại huyện Nậm Nhùn.
Lễ rước kiệu đi từ Vọng Lâu về khu vực chính đền thờ vua Lê Thái Tổ, trong tiếng chiêng, trống âm vang, rực rỡ sắc màu của cờ, hoa, lọng, kiệu, trang phục truyền thống. Đi đầu là đoàn rước cờ hội, đoàn người đánh chiêng, trống, rước biểu dấu và bát bửu, đội múa sênh tiền, rước tàn lọng và đội kiệu, cuối cùng là quan viên và nhân dân… Phía dưới con sông Đà hùng vĩ là đội thủy quân lục chiến cùng các tướng sỹ của Vua Lê Thái Tổ cũng tiến về phía bến cảng nghiêng của quần thể di tích tạo nên đoàn quân “Thủy, bộ cùng tiến”.
Nghi thức tế lễ và lễ tạ theo nghi thức thời Hậu Lê do các nghệ nhân của xã Lê Lợi, huyện Nậm Nhùn thực hiện. Nhân dân các dân tộc trong huyện, du khách đến tham quan, chiêm bái trong và ngoài huyện cũng chuẩn bị những mâm cỗ mặn, cỗ ngọt để dâng cúng các vị thần và các vị thánh nhân đã có công với dân với nước. Những lễ vật được dâng lên là thành quả một năm lao động sản xuất hăng say của nhân dân, cầu mong các Ngài ban phước cho quốc thái, dân an; cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa, nhân khang, vật thịnh.
Những ngày đầu năm, du khách từ mọi miền đất nước đến tham quan, tìm hiểu về Bảo vật quốc gia, về một vị vua anh minh, sáng suốt, giỏi thao lược, tài cầm quân trong lịch sử Việt Nam. Mặt khác, du khách đến thăm đền thờ với mong muốn cầu cho năm mới sức khỏe dồi dào, vạn sự an khang, và cùng hòa mình, cảm nhận văn hóa của đồng bào dân tộc sinh sống tại nơi đây với cuộc sống gắn liền với lòng hồ thủy điện.
Xếp hạng
Đầu năm 2017, Đền thờ vua Lê Lợi cũng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Lịch sử cấp quốc gia.
Chú thích
[1] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… Đại Việt sử ký toàn thư, mộc bản khắc năm Chính Hoà thứ 18 (1697), Nxb Khoa học xã hội, 1993, tr. 370.
[2] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… Đại Việt sử ký toàn thư, Sđd, tr. 370
Tham khảo
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993) Đại Việt sử ký toàn thư, mộc bản khắc năm Chính Hoà thứ 18 (1697), Nxb Khoa học xã hội.
- Quang Thuỵ, “Khám phá bảo vật Quốc gia – Bia Cổ Hoài Lai”, Cổng thông tin điện tử huyện Nậm Nhùn, 11/4/2023
- Hà Ruệ, “Tưng bừng lễ hội Đền vua thờ Vua Lê Thái Tổ, huyện Nậm Nhùn, tỉnh Lai Châu năm 2024”, Cổng thông tin điện tử huyện Nậm Nhùn, 22/2/2024.
