Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Tiên Lục thuộc xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh, cách trung tâm Phường Bắc Giang khoảng 24 km về phía bắc.
Lịch sử và nhân vật
Đền Tiên Lục là công trình văn hóa – tín ngưỡng tiêu biểu, gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của nhân dân ba thôn: Giữa, Ngoẹn và Trong. Đây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động lễ nghi quan trọng của làng xã qua nhiều thế hệ. Theo dòng lạc khoản khắc trên thượng lương ghi: “Hoàng triều Kiến Phúc nguyên niên, tam nguyệt, sơ nhị nhật, thụ trụ thượng lương đại cát”, có thể xác định đền được dựng vào ngày 2 tháng 3 năm Kiến Phúc thứ nhất (1883). Đây là tư liệu trực tiếp có giá trị, cho thấy niên đại xây dựng công trình thuộc thời triều Nguyễn, khoảng cuối thế kỷ XIX.
Đền Tiên Lục còn được biết đến với tên gọi Đền Đức Thánh Cả, là nơi thờ Cao Sơn và Quý Minh Đại vương – hai vị tướng dưới thời Hùng Vương thứ 18. Theo truyền thuyết dân gian, các ông đã có công giúp nhân dân đánh giặc, bảo vệ đất nước và đem lại cuộc sống yên ổn cho cư dân trong vùng. Việc tôn thờ hai vị thần này thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt, đồng thời phản ánh niềm tin tâm linh về sự che chở, phù hộ của các bậc tiền nhân đối với đời sống hiện tại.
Trải qua nhiều biến động của lịch sử và tác động của thời gian, đền Tiên Lục đã được tu bổ, tôn tạo qua nhiều lần khác nhau. Tuy vậy, các đợt trùng tu chủ yếu nhằm gia cố, sửa chữa nên về cơ bản vẫn giữ được những nét đặc trưng của kiến trúc thời Nguyễn. Điều này thể hiện ở kết cấu khung gỗ, cách bố trí không gian cũng như phong cách trang trí còn lưu lại trong di tích.
Kiến trúc cảnh quan
Trải qua thời gian, đền Tiên Lục đã được tu bổ, tôn tạo nhiều lần để phù hợp với nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Tuy nhiên, các lần sửa chữa chủ yếu mang tính gia cố và bảo tồn, vì vậy công trình về cơ bản vẫn giữ được những đặc trưng của kiến trúc triều Nguyễn (thế kỷ XIX). Điều này thể hiện rõ ở kết cấu khung gỗ, cách tổ chức không gian và phong cách trang trí còn lưu lại trên các cấu kiện kiến trúc.
Về tổng thể, đền có mặt bằng theo lối chữ Đinh (丁), một kiểu bố cục quen thuộc trong kiến trúc đền miếu truyền thống. Phía trước là tòa tiền tế gồm ba gian, đóng vai trò là không gian chính để tổ chức các nghi lễ, dâng hương và sinh hoạt cộng đồng. Khu vực này thường được thiết kế mở, thoáng, tạo điều kiện cho nhiều người tham gia trong các dịp lễ hội. Nối vuông góc với tiền tế là tòa hậu cung gồm hai gian, nơi đặt ban thờ chính. Không gian hậu cung có tính chất linh thiêng, được bố trí kín đáo, ít ánh sáng hơn, nhằm tạo sự trang nghiêm cho việc thờ tự. Sự kết hợp giữa hai phần tiền tế và hậu cung tạo nên một tổng thể kiến trúc cân đối, vừa thuận tiện cho sinh hoạt tín ngưỡng, vừa đảm bảo tính tôn nghiêm của di tích.
Giá trị nổi bật của đền Tiên Lục không chỉ nằm ở bố cục không gian mà còn thể hiện ở nghệ thuật điêu khắc trang trí. Tiêu biểu nhất là bức chạm “lưỡng long chầu nhật” đặt ở vị trí trang trọng, với hình ảnh hai con rồng hướng vào trung tâm, biểu trưng cho sự tôn nghiêm và quyền uy. Hình tượng rồng được thể hiện sinh động, thân uốn lượn, đầu ngẩng cao, tạo cảm giác chuyển động liên tục.
Đặc biệt, tại một số vị trí còn xuất hiện hình tượng “rồng ổ” ở trung tâm là đầu một con rồng lớn, miệng há rộng, xung quanh là các rồng con ẩn hiện với nhiều tư thế khác nhau. Cách thể hiện này vừa mang tính biểu tượng về sự sinh sôi, phát triển, vừa cho thấy kỹ thuật chạm khắc tinh tế của nghệ nhân xưa. Các chi tiết được xử lý linh hoạt, không cứng nhắc, tạo nên sự sống động cho toàn bộ mảng trang trí.
Bên cạnh đó, trên các con chồng thuộc vì nóc và vì nách của cả tòa tiền tế và hậu cung đều được chạm nổi các họa tiết vân xoắn, vân mây. Đây là những mô típ trang trí phổ biến trong nghệ thuật thời Nguyễn, thể hiện quan niệm về sự vận động của tự nhiên và yếu tố linh thiêng trong không gian thờ tự. Dù không quá cầu kỳ, các họa tiết này vẫn được thể hiện rõ nét, góp phần tạo nên sự thống nhất về phong cách nghệ thuật cho toàn bộ công trình.
Nhìn chung, kiến trúc đền Tiên Lục là sự kết hợp hài hòa giữa bố cục không gian truyền thống và nghệ thuật điêu khắc đặc trưng thời Nguyễn. Những yếu tố này không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ cho di tích mà còn phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy nghệ thuật của người xưa trong việc xây dựng các công trình tín ngưỡng.
Lễ hội
Hằng năm, vào ngày 9 tháng Giêng âm lịch – thời điểm chính của mùa hội làng – tại đền Tiên Lục, người dân địa phương tổ chức lễ hội truyền thống với hai phần rõ rệt là phần lễ và phần hội, vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng, vừa thể hiện đời sống văn hóa cộng đồng.
Phần lễ
Phần lễ được tổ chức trang nghiêm, theo các nghi thức truyền thống nhằm tưởng nhớ và tôn vinh các vị thần được thờ tại đền. Mở đầu là nghi thức dâng hương, sau đó là lễ tế chính với sự tham gia của các bô lão, đại diện dòng họ và người dân trong làng. Các nghi thức được tiến hành theo trình tự chặt chẽ, từ rước lễ, dâng lễ vật đến đọc chúc văn, thể hiện lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân. Nội dung của phần lễ không chỉ mang ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, mùa màng thuận lợi mà còn góp phần duy trì những giá trị đạo lý truyền thống trong đời sống cộng đồng.
Phần hội
Sau phần lễ là phần hội diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Các trò chơi dân gian quen thuộc như cờ tướng, đấu vật, chọi gà được tổ chức, tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng. Điểm nổi bật nhất của lễ hội là hội cướp cầu – một trò chơi mang tính tập thể cao, thường thu hút đông người tham gia và cổ vũ. Trong trò chơi này, người chơi tranh nhau quả cầu theo luật định, tạo nên không khí náo nhiệt, thể hiện tinh thần đoàn kết, sức mạnh và sự khéo léo.
Xếp hạng
Đền Tiên Lục đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt (theo Quyết định số 1473/QĐ-TTg ngày 26/11/2024).
Tài liệu tham khảo
- Lệ Thanh, 2024, Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, báo Bắc Ninh, truy cập tại: https://baobacninhtv.vn/bg2/lang-giang/quan-the-di-tich-dinh-den-chua-tien-luc-duoc-xep-hang-di-tich-quoc-gia-dac-biet-122735.bbg
- Nguyễn Thị Lan Hương, 2016, Di tích và lễ hội Tiên Lục, Tạp chí Di sản Số 4 (57) – 2016
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Tien Luc Temple (Tien Luc, Bac Ninh)
Name and Geographical Location
Tien Luc Temple is located in Tien Luc commune, Bac Ninh province, about 24 km north of Bac Giang Ward center.
History and Historical Figures
Tien Luc Temple is a representative cultural and religious structure closely associated with the spiritual life of the people of three villages: Giua, Ngoen, and Trong. It serves not only as a place of worship but also as a communal space where important ritual activities of the village have taken place over many generations.
According to an inscription carved on the ridge beam, which reads: “Hoang trieu Kien Phuc nguyen nien, tam nguyet, so nhi nhat, thu tru thuong luong dai cat,” the temple was constructed on the 2nd day of the 3rd lunar month in the first year of the Kien Phuc reign (1883). This inscription is a valuable primary source, indicating that the structure dates to the Nguyen dynasty, around the late 19th century.
Tien Luc Temple is also known as Den Duc Thanh Ca and is dedicated to Cao Son and Quy Minh Dai Vuong, two generals under the 18th Hung King. According to folk tradition, they helped the people fight invaders, protect the country, and bring peace to the local population. Their worship reflects the Vietnamese moral principle of “remembering the source of one’s water,” as well as spiritual beliefs in the protection and support of ancestral figures.
Over time, despite historical changes and natural deterioration, the temple has undergone several restorations. These repairs have mainly focused on reinforcement and preservation, allowing the structure to retain its essential architectural characteristics of the Nguyen period, evident in its wooden framework, spatial organization, and decorative style.
Architecture and Landscape
Throughout its history, Tien Luc Temple has been restored multiple times to meet the community’s religious needs. However, these restorations have largely preserved the original features of Nguyen dynasty architecture (19th century), especially in the wooden structural system, spatial arrangement, and decorative elements.
Overall, the temple follows a “Dinh” (丁)-shaped layout, a common form in traditional Vietnamese temple architecture. The front section is the tien te (ceremonial hall), consisting of three compartments, serving as the main space for rituals, incense offerings, and communal activities. This area is typically open and airy, allowing large gatherings during festivals.
Perpendicular to the front hall is the hau cung (rear sanctuary), consisting of two compartments, where the main altar is placed. This space is more enclosed and dimly lit, creating a solemn and sacred atmosphere for worship. The combination of the front hall and rear sanctuary forms a balanced architectural composition that is both functional and spiritually appropriate.
The artistic value of Tien Luc Temple is particularly evident in its decorative carvings. A prominent feature is the “two dragons flanking the sun” motif, symbolizing power and sacredness. The dragons are vividly depicted with sinuous bodies and raised heads, conveying a sense of dynamic movement.
Notably, some areas feature the “dragon nest” motif, where a large dragon head appears at the center with its mouth open, surrounded by smaller dragons in various poses. This composition symbolizes growth and vitality while also demonstrating the refined carving techniques of traditional artisans.
Additionally, decorative patterns such as spiral motifs and cloud designs are carved in relief on structural beams throughout both the front hall and rear sanctuary. These motifs are typical of Nguyen dynasty art, reflecting concepts of natural movement and spiritual presence. Although not overly elaborate, they are skillfully executed, contributing to the overall artistic coherence of the structure.
In general, the architecture of Tien Luc Temple represents a harmonious combination of traditional spatial layout and Nguyen-period decorative art, reflecting both the technical skill and aesthetic sensibilities of past craftsmen.
Festival
Every year, on the 9th day of the first lunar month—during the main village festival season—the local community organizes a traditional festival at Tien Luc Temple, consisting of two main parts: the ceremonial rituals and the festive activities.
Ceremonial Section
The ritual part is conducted solemnly according to traditional practices to honor the deities worshiped at the temple. It begins with incense offerings, followed by the main sacrificial ceremony involving village elders, clan representatives, and local residents. The rituals follow a structured sequence, including processions, offerings, and the reading of ceremonial texts, expressing reverence for the ancestors. These ceremonies not only pray for peace and prosperity but also help preserve traditional moral values.
Festive Section
Following the rituals, the festive part takes place with lively participation from both locals and visitors. Traditional games such as Chinese chess, wrestling, and cockfighting are organized, creating a joyful and communal atmosphere.
The highlight of the festival is the “ball-grabbing contest” (cuop cau), a highly collective and energetic activity that attracts large crowds. Participants compete to seize a ceremonial ball according to established rules, generating excitement and showcasing teamwork, strength, and agility.
Classification
Tien Luc Temple has been officially recognized as a Special National Relic Site (Decision No. 1473/QD-TTg, dated November 26, 2024).
References
- Lệ Thanh, 2024, Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, báo Bắc Ninh, truy cập tại: https://baobacninhtv.vn/bg2/lang-giang/quan-the-di-tich-dinh-den-chua-tien-luc-duoc-xep-hang-di-tich-quoc-gia-dac-biet-122735.bbg
- Nguyễn Thị Lan Hương, 2016, Di tích và lễ hội Tiên Lục, Tạp chí Di sản Số 4 (57) – 2016
Tiếng Pháp
Temple Tien Luc (Tien Luc, Bac Ninh)
Nom et situation géographique
Le temple Tien Luc est situé dans la commune de Tien Luc, province de Bac Ninh, à environ 24 km au nord du centre du quartier de Bac Giang.
Histoire et personnages
Le temple Tien Luc est un édifice culturel et cultuel représentatif, étroitement lié à la vie spirituelle des habitants des trois villages : Giua, Ngoen et Trong. Il sert non seulement de lieu de culte, mais aussi d’espace communautaire où se déroulent les cérémonies traditionnelles importantes à travers les générations.
Selon l’inscription gravée sur la poutre faîtière : « Hoang trieu Kien Phuc nguyen nien, tam nguyet, so nhi nhat, thu tru thuong luong dai cat », le temple a été édifié le 2e jour du 3e mois de la première année de l’ère Kien Phuc (1883). Cette inscription constitue une source directe précieuse, attestant que la construction date de la dynastie Nguyen, vers la fin du XIXe siècle.
Le temple est également connu sous le nom de temple Duc Thanh Ca, où sont vénérés Cao Son et Quy Minh Dai Vuong, deux généraux de l’époque du 18e roi Hung. Selon la tradition populaire, ils auraient contribué à repousser les ennemis, protéger le pays et assurer la paix aux habitants. Leur culte reflète la morale vietnamienne « boire l’eau, se souvenir de la source » et exprime la croyance en la protection des ancêtres.
Au fil du temps, le temple a fait l’objet de plusieurs restaurations. Toutefois, ces interventions ont surtout consisté en des consolidations, permettant de conserver les caractéristiques essentielles de l’architecture de la dynastie Nguyen, notamment dans la structure en bois, l’organisation de l’espace et les éléments décoratifs.
Architecture et paysage
Le temple Tien Luc présente un plan en forme de caractère « Dinh » (丁), typique de l’architecture traditionnelle des temples vietnamiens.
À l’avant se trouve le bâtiment de culte principal (tien te), composé de trois travées, servant d’espace pour les cérémonies, les offrandes et les activités communautaires. Cet espace est conçu de manière ouverte et aérée afin d’accueillir un grand nombre de participants lors des fêtes.
Perpendiculairement au tien te se situe le sanctuaire (hau cung) à deux travées, où est installé l’autel principal. Cet espace, plus fermé et sombre, est réservé au culte et confère une atmosphère sacrée. L’ensemble forme une composition équilibrée, alliant fonctionnalité et solennité.
La valeur artistique du temple réside notamment dans ses sculptures décoratives. La plus remarquable est la composition « deux dragons entourant le soleil » (luong long chau nhat), symbole de puissance et de sacralité. Les dragons sont représentés de manière dynamique, avec des corps sinueux et des têtes relevées.
On observe également des motifs de « nid de dragons », où une grande tête de dragon centrale est entourée de dragons plus petits, évoquant la fécondité et le développement. Ces œuvres témoignent du haut niveau technique des artisans anciens.
Les éléments structurels, tels que les poutres, sont décorés de motifs de nuages et de spirales, caractéristiques de l’art de la dynastie Nguyen. Bien que sobres, ces ornements contribuent à l’unité esthétique de l’ensemble.
Dans l’ensemble, l’architecture du temple Tien Luc reflète une harmonie entre disposition traditionnelle et art décoratif, illustrant le savoir-faire et la pensée esthétique de l’époque.
Fête traditionnelle
Chaque année, le 9e jour du premier mois lunaire, le temple organise sa fête traditionnelle, comprenant deux parties : les rites (phan le) et les festivités (phan hoi).
Partie rituelle
Elle se déroule de manière solennelle avec des cérémonies d’encens, de sacrifice et de lecture des textes rituels, en présence des anciens du village et des représentants des lignées familiales. Les rites expriment le respect envers les divinités et visent à prier pour la paix, la prospérité et de bonnes récoltes.
Partie festive
Après les rites, les activités festives attirent un grand nombre de participants. On y trouve des jeux traditionnels tels que les échecs vietnamiens, la lutte et les combats de coqs. Le point culminant est le jeu collectif de « capture de balle » (cuop cau), qui crée une ambiance animée et reflète l’esprit de solidarité, de force et d’adresse.
Classement
Le temple Tien Luc a été reconnu comme monument national spécial par la décision n° 1473/QĐ-TTg du 26 novembre 2024.
Références
- Lệ Thanh, 2024, Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, báo Bắc Ninh, truy cập tại: https://baobacninhtv.vn/bg2/lang-giang/quan-the-di-tich-dinh-den-chua-tien-luc-duoc-xep-hang-di-tich-quoc-gia-dac-biet-122735.bbg
- Nguyễn Thị Lan Hương, 2016, Di tích và lễ hội Tiên Lục, Tạp chí Di sản Số 4 (57) – 2016
Tiếng Trung
仙禄殿（仙禄，北宁）
名称与地理位置
仙禄殿位于北宁省仙禄社，距北江坊中心约24公里，位于北方。
历史与人物
仙禄殿是一处具有代表性的文化与信仰建筑，与当地中、呃宴、内三村（Giữa、Ngoẹn、Trong）居民的精神生活紧密相连。这里不仅是祭祀场所，也是社区公共活动空间，长期承载着村落重要礼仪活动。
根据殿内上梁所刻落款“皇朝建福元年三月初二日树柱上梁大吉”，可确定该殿建于阮朝建福元年三月初二（1883年）。这一铭文为直接史料，表明建筑年代属于19世纪末阮朝时期。
仙禄殿又称“德圣祠”，供奉高山神与贵明大王——传说为雄王第十八代时期的两位将领。据民间传说，他们曾助民抗敌、保卫国家，为百姓带来安定生活。对二神的崇祀体现了越南人“饮水思源”的伦理观，也反映出对先贤护佑现实生活的精神信仰。
历经历史变迁与时间侵蚀，仙禄殿曾多次修缮，但主要以加固与维护为主，因此整体上仍保留阮代建筑的基本特征，包括木构框架、空间布局及装饰风格等。
建筑与景观
从整体来看，仙禄殿平面呈“丁”字形（丁字格局），为传统庙宇常见布局。前部为三间前祭殿，是举行祭祀、上香与社区活动的主要空间，设计较为开敞，便于人群参与。后部为与前殿垂直相接的后宫，两间结构，用于安置主祭神位，空间相对封闭、光线较暗，以营造庄严肃穆的氛围。
建筑艺术方面，仙禄殿以雕刻装饰见长。最具代表性的是“二龙朝日”浮雕，置于重要位置，两龙相向拱卫中央，象征权威与神圣。龙形刻画生动，身躯蜿蜒，姿态昂扬，富有动感。
此外，部分构件上还出现“龙窝”造型：中心为张口巨龙头，周围环绕姿态各异的小龙，寓意繁衍兴盛，也展现出工匠精湛的雕刻技艺。整体处理灵活自然，使装饰更具生命力。
在屋架结构上，无论前殿还是后宫，其梁架与托木上均雕刻有旋涡纹与云纹。这些为阮代常见装饰母题，象征自然运行与神圣气息。尽管不甚繁复，但线条清晰统一，形成整体艺术风格。
总体而言，仙禄殿建筑融合了传统空间布局与阮代雕刻艺术特色，不仅具有审美价值，也反映了古代工匠的技术水平与艺术理念。
节庆
每年农历正月初九，仙禄殿举行传统庙会，分为“礼”与“会”两大部分，兼具宗教与民俗文化意义。
礼仪部分
礼仪庄重肃穆，依照传统程序进行，以缅怀与敬奉神灵为核心。活动包括上香、正祭等，由村中长者、宗族代表及民众共同参与。仪式流程严谨，从迎神、献礼到诵读祝文，充分表达对先贤的敬意，同时祈求国泰民安、五谷丰登，并延续传统伦理价值。
娱乐部分
礼仪之后为热闹的民间活动，吸引众多居民与游客参与。常见项目包括象棋、摔跤、斗鸡等。最具特色的是“抢球会”，这是一项集体性强的民间游戏，参与者依规则争夺球体，场面热烈，体现团结协作、体力与技巧的结合。
等级评定
仙禄殿已被认定为国家级特别遗迹（根据2024年11月26日第1473/QĐ-TTg号决定）。
参考资料
- Lệ Thanh, 2024, Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, báo Bắc Ninh, truy cập tại: https://baobacninhtv.vn/bg2/lang-giang/quan-the-di-tich-dinh-den-chua-tien-luc-duoc-xep-hang-di-tich-quoc-gia-dac-biet-122735.bbg
- Nguyễn Thị Lan Hương, 2016, Di tích và lễ hội Tiên Lục, Tạp chí Di sản Số 4 (57) – 2016
