Đền Trung Đô (Bắc Hà, Lào Cai)

Tên gọi và vị trí địa lý

Cách thành phố Lào Cai hơn 40km, đền Trung Đô thuộc địa phận làng Trung Đô, xã Bảo Nhai, huyện Bắc Hà. Đền Trung Đô nằm trong vùng thung lũng nơi hợp lưu của 2 dòng suối Nậm Thin, Nậm Khòn ở phía Bắc và phía Đông với sông Chảy nằm ở phía Tây của đền.

Lịch sử và nhân vật

Đền Trung Đô được nhân dân xây dựng vào cuối thế kỷ 18, là nơi thờ tự, tưởng nhớ công đức của 03 vị tướng tài nhà Lê – Khánh Dương Hầu Vũ Văn Uyên (1479 – 1557); Gia Quốc Công Vũ Văn Mật (1493 – 1571); Tướng Hoàng Vần Thùng – là những người đã có công chỉ huy, lãnh đạo nhân dân xây thành, đắp lũy giữ vững vùng biên cương của Tổ quốc, phát triển miền đất Trung Đô, Bắc Hà thuộc trấn Tuyên Quang xưa thành trung tâm kinh tế xã hội thời bấy giờ, đồng thời phò tá nhà Lê trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.

Bài viết Giới thiệu di tích lịch sử Quốc gia đền Trung Đô cho biết:

Theo ghi chép của các sử liệu cũ Vũ Văn Mật là nhân vật lịch sử sống vào thời nhà Lê (Lê Mạt) quê ở làng Ba Động, huyện Gia Phúc (nay là huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương). Vào những năm 30 của thế kỷ 16, Vũ Văn Mật cùng anh trai là Vũ Văn Uyên rời quê hương lên trấn thủ vùng Đại Đồng, trấn Tuyên Quang xưa (nay thuộc tỉnh Lào Cai). Sau khi nối quyền của anh là Vũ Văn Uyên, ông tự xưng là Gia quốc công, cho dời căn cứ từ thành Nghị Lang và xây thành đắp lũy trên gò Bầu, từ đó, nhân dân thường gọi ông là “Chúa Bầu” hoặc “Vua Bầu”. Vũ Văn Mật là một vị tướng tài ba, gan dạ và có lòng “trung quân, ái quốc, biết đặt vận nước lên trên tất cả”. Dưới sự lãnh đạo tài tình của Vũ Văn Mật vùng đất Lào Cai xưa đã đạt tới một nền kinh tế phát triển cao, thịnh trị, hoạt động buôn bán tấp nập, phồn hoa. Ông được vua Lê Trang Tông giao giữ chức Tổng binh trấn Tuyên Quang, phong tước hiệu An Tây Vương và được lưu thủ tại vùng Đại Đồng. Ông tập hợp quân cùng với nhà Lê tiến đánh nhà Mạc tới Kinh Sư, khiến Mạc Phúc Hải bại trận phải bỏ chạy. Sau đó, nhà Mạc tiến đánh, Vũ Văn Mật đã không giữ được các vùng chiếm đóng, bèn rút quân về cố thủ ở Trấn Tuyên Quang (Lào Cai ngày nay) và qua đời tại đây. Để tưởng nhớ công lao to lớn của 2 anh em nhà họ Vũ và các tướng lĩnh đối với vùng đất Đại Đồng trấn Tuyên Quang (Lào Cai ngày nay) nhân dân đã lập đền thờ để hương khói.⁽¹⁾

Cuốn Kiến văn tiểu lục của học giả Lê Quý Đôn chỉ nói về thành Trung Đô vẻn vẹn chưa đầy hai mươi chữ song đã hé mở cho các học giả cũng như những người ham khám phá lịch sử biết về một vùng đất rừng sâu núi thẳm. Và đâu chỉ có vậy, Trung Đô cũng như các thành lũy, khu căn cứ do anh em Gia Quốc Công Vũ Văn Mật dựng lên khắp vùng sông Chảy, không chỉ chống lại nhà Mạc, mà còn là tiền đồn quan trọng trong công cuộc bảo vệ biên giới phía Bắc:

Ở xã Trung Đô – Ngọc Uyển, Mật đã cho xây thành đắp lũy chống nhà Mạc ngót 20 năm.⁽²⁾

Kiến trúc cảnh quan

Tồn tại hơn 300 tuổi, dấu tích của ngôi đền xưa còn lại đã bị tàn phá, chỉ còn một phần nhỏ và một số viên đá tảng kê chân cột (Được chạm khắc hình họa như người, vượn, chim công, kỳ lân…) với những đường nét tinh xảo và độc đáo, bên cạnh đó còn có những viên gạch xây có bản rộng và độ cứng rất cao, gạch trang trí được chạm trổ hoa văn cầu kỳ gồm các hình lá, hình xoắn ốc, đường hồi văn, hình dây uốn lượn… Ngoài ra còn rất nhiều hiện vật được làm từ chất liệu sành, sứ cũng được phát hiện tại di tích như: vò, bình vôi, bát, đĩa… và nhiều hiện vật chưa xác định được tên gọi đều đang được lưu giữ và bảo quản tại Bảo tàng tỉnh Lào Cai. Tất cả các dấu tích và hiện vật còn sót lại là những dấu tích minh chứng cho lịch sử hình thành và tồn tại và phát triển của của di tích Đền Trung Đô.

Ngôi đền đã trải qua 2 lần đầu tư, tu bổ để có được diện mạo khang trang như hiện nay. Đền Trung Đô có bố cục tổng thể kiến trúc hình chữ “Nhất” với tòa Tiền tế, phía trước hai bên có nhà Tả vu và Hữu vu nằm trên thế đất đẹp, phong thủy hữu tình, quy tụ hầu hết các thế đất, vị trí và phương hướng được coi là điển hình của của địa lý học như: thế thủy tụ, ngọa hổ, tả thanh long hữu bạch hổ,… làm không gian nơi đây càng trở nên linh thiêng, thanh tịnh.

Lễ hội

Lễ hội thường niên của đền một năm tổ chức hai lần vào dịp Lễ hội xuống đồng ngày rằm tháng Giêng âm lịch và lễ Khao quân tổ chức vào rằm tháng bảy. Trải qua lịch sử hình thành và phát triển, đền Trung Đô đã trở thành điểm sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng của nhân dân và du khách thập phương tham quan, chiêm bái, là nơi ghi dấu truyền thống đấu tranh anh hùng của quân và dân Lào Cai, giáo dục niềm tự hào dân tộc và truyền thống uống nước nhớ nguồn cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Xếp hạng

Với các giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, giáo dục và phát triển du lịch, đền Trung Đô đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích cấp quốc gia tại Quyết định số 71/2008/QĐ-BVHTTDL ngày 22/8/2008.

Chú thích

1. Ban Quản lý di tích đền Trung Đô, Giới thiệu di tích lịch sử Quốc gia đền Trung Đô, website Cổng thông tin điện tử tỉnh Lào Cai, huyện Bắc Hà, số ra ngày 23/08/2023.
2. Lê Quý Đôn, Kiến văn tiểu lục, Nxb Văn hoá – Thông tin, 2007.

Tham khảo

1. Ban Quản lý di tích đền Trung Đô (2023), Giới thiệu di tích lịch sử Quốc gia đền Trung Đô, website Cổng thông tin điện tử tỉnh Lào Cai, huyện Bắc Hà. 
2. Lê Quý Đôn (2007), Kiến văn tiểu lục, Nxb Văn hoá – Thông tin.
3. Đoàn Hữu Nam (2017), Bắc Hà (Lào Cai) có một Trung Đô, website Cục Văn hoá, Thể thao và Du lịch Quốc gia Việt Nam.

__________________________

Các ngôn ngữ khác

1. English

Name and Geographical Location

About 40 km from Lao Cai City, Trung Do Temple stands in Trung Do Village, Bao Nhai Commune, Bac Ha District. The temple lies in a valley where the Nam Thin and Nam Khon streams (to the north and east) meet the Song Chay River (to the west).

History and Figures

Built in the late 18th century, Trung Do Temple venerates three Le-era commanders: Khanh Duong Hau Vu Van Uyen (1479–1557), Gia Quoc Cong Vu Van Mat (1493–1571), and General Hoang Van Thung. They organized fortifications, secured the frontier, developed the Trung Do–Bac Ha region of former Tran Tuyen Quang, and supported the Le court in state-building and defense.

Old sources record that Vu Van Mat, born in Ba Dong, Gia Phuc (today Gia Loc, Hai Duong), moved with his elder brother Vu Van Uyen in the 1530s to garrison Dai Dong (now Lao Cai). Succeeding his brother, he styled himself Gia Quoc Cong, shifted the base from Thanh Nghi Lang to Go Bau, where people called him “Chua Bau” (or “Vua Bau”). Under his leadership, the region prospered in trade and security; he served as General Commander of Tran Tuyen Quang, titled An Tay Vuong. After campaigns against the Mac, he withdrew to Tuyen Quang and died there. To honor the brothers and their officers, local people established the temple.

Scholar Le Quy Don notes that at Trung Do – Ngoc Uyen, Mat built walls and ramparts against the Mac for nearly twenty years—one of several frontier strongholds guarding the northern border.

Architecture and Landscape

Over 300 years, most of the original structure vanished; remaining traces include pillar-base stones finely carved with figures (humans, apes, peacocks, qilin), wide, dense bricks with elaborate leaf, spiral, meander and vine motifs, and numerous stoneware/porcelain artifacts (jars, lime pots, bowls, plates) now kept at the Lao Cai Provincial Museum. These remnants attest to the temple’s formation and development.

After two restoration phases, the complex presents a neat appearance. The overall plan follows the “Nhat” (—) layout with a Tien Te (Front Hall) and flanking Ta Vu and Huu Vu houses, set on auspicious terrain: water-gathering, “crouching tiger”, left Azure Dragon–right White Tiger—enhancing its sacred calm.

Festivals

Two annual festivals: the Spring Field-Opening Festival on the 15th day of the 1st lunar month, and the Troop-Feasting Rite on the 15th day of the 7th lunar month. Trung Do Temple is a living spiritual center, commemorating heroic traditions of Lao Cai’s army and people and educating later generations.

Classification

For outstanding historical, cultural, educational, and tourism values, Trung Do Temple was designated a National Relic by the Ministry of Culture, Sports and Tourism under Decision No. 71/2008/QD-BVHTTDL (22/08/2008).

2. Français

Nom et Localisation géographique

A environ 40 km de la ville de Lao Cai, le Temple Trung Do se trouve au village Trung Do, commune Bao Nhai, district Bac Ha. Il est situé dans une vallée au confluent des ruisseaux Nam Thin et Nam Khon (au nord et à l’est) avec la rivière Song Chay (à l’ouest).

Histoire et Personnages

Édifié à la fin du XVIIIᵉ siècle, le temple honore trois commandants de l’époque Le : Khanh Duong Hau Vu Van Uyen (1479–1557), Gia Quoc Cong Vu Van Mat (1493–1571) et le général Hoang Van Thung. Ils fortifièrent la frontière, consolidèrent la région Trung Do–Bac Ha de l’ancien tran Tuyen Quang et soutinrent la dynastie Le dans l’édification et la défense du pays.

Les sources anciennes indiquent que Vu Van Mat, originaire de Ba Dong, Gia Phuc (actuel Gia Loc, Hai Duong), partit dans les années 1530 avec son frère Vu Van Uyen pour garnisonner Dai Dong (aujourd’hui Lao Cai). Ayant succédé à son frère, il prit le titre de Gia Quoc Cong, transféra la base de Thanh Nghi Lang à Go Bau et fut surnommé « Chua Bau » (ou « Vua Bau »). Dirigeant habile, il fit prospérer le commerce et la sécurité régionales ; il fut commandant en chef du tran Tuyen Quang, titré An Tay Vuong. Après les campagnes contre les Mac, il se replia à Tuyen Quang et y mourut. Les habitants érigèrent le temple en hommage aux frères Vu et à leurs officiers.

Le Quy Don note qu’à Trung Do – Ngoc Uyen, Mat fit élever murs et remparts contre les Mac durant près de vingt ans, constituant un avant-poste majeur de la frontière septentrionale.

Architecture et Paysage

Au fil de plus de trois siècles, l’édifice originel a presque disparu ; subsistent des dalles de base finement sculptées (personnages, singes, paons, qilin), des briques larges et denses ornées de motifs feuillagés, spirales, grecques et rinceaux, ainsi que de nombreux artefacts en grès/porselaines (jarres, boîtes à chaux, bols, assiettes) conservés au Musée provincial de Lao Cai.

Après deux campagnes de restauration, l’ensemble adopte un plan « Nhat » (—) avec Tien Te (salle frontale), Ta Vu et Huu Vu latérales, implanté sur un site de feng shui favorable (eaux convergentes, « tigre couché », dragon bleu à gauche/tigre blanc à droite), conférant un caractère sacré et serein.

Fêtes

Deux fêtes annuelles : la fête d’ouverture des champs le 15ᵉ jour du 1er mois lunaire, et la fête de récompense aux troupes le 15ᵉ jour du 7ᵉ mois lunaire. Le Temple Trung Do est un centre spirituel vivant, rappelant les traditions héroïques de Lao Cai et transmettant la mémoire aux générations futures.

Classement

Pour ses valeurs historiques et culturelles, le Temple Trung Do a été classé site national par le Ministère de la Culture, des Sports et du Tourisme (décision n° 71/2008/QD-BVHTTDL, 22/08/2008).

3. 中文（繁體）

名稱與地理位置

中都廟距老街市約 40 公里，位於北河縣保崖社中都村。廟處山谷，北與東有南亭溪、南坤溪匯入，西臨清河。

歷史與人物

中都廟建於十八世紀末，主祀黎朝名將三人：慶陽侯 （1479–1557）、嘉國公 （1493–1571）、將軍 。三公率民築城設壘、固守北疆，開發中都—北河之地（舊屬宣光鎮），並輔佐黎朝治國安邦。

舊籍載：本籍嘉祿之巴洞、嘉福，十六世紀三十年代與兄北上鎮守大同（今老街）。繼兄之位後，自號嘉國公，遷據義郎城至牯坡，民稱**「主牯／王牯」。其治下商賈雲集、軍民富庶，官拜宣光鎮總兵**，封安西王。與黎軍共擊莫氏，後退守宣光卒於是地。為報功德，民眾立廟致祀二兄弟及諸將。

黎貴惇《見聞小錄》亦記：在中都—玉阮築城壘以拒莫氏，凡近二十年，為北疆重鎮之一。

建築與景觀

歷三百餘年，多數舊構毀佚。今存柱礎石精雕人物、猿、孔雀、麒麟等像；磚材寬厚堅實，飾葉紋、渦紋、回紋、蔓草等；並出土多件陶瓷器（缸、石灰罐、碗、盤等），現藏於老街省博物館，足證中都廟之形成與沿革。

經兩度修繕，今以**「一」字形**通盤佈局：**前殿**居中，左廡、**右 **對稱。地勢納水聚氣，臥虎勢、左青龍右白虎之格局，使環境更顯肅穆清寧。

祭典

每年二祭：

• 正月十五「下田節」；
• 七月十五「犒軍禮」。
  
  中都廟成為地方重要信仰中心，銘記老街軍民之英雄傳統，承續「飲水思源」之教。

等級與保護

以其歷史、文化、教育與旅遊價值，中都廟依71/2008/QD-BVHTTDL（2008-08-22）列為國家級遺跡。