Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Vạn Lộc là di tích lịch sử – văn hóa quan trọng của vùng đất Cửa Lò, gắn liền với tên tuổi Phó mã Thái úy Quận công, Đô đốc trấn thủ thập nhị hải môn Nguyễn Sư Hồi – người có công chiêu dân, lập ấp và dựng nên làng Vạn Lộc xưa. Hiện nay, đền tọa lạc tại phường Nghi Tân, thị xã Cửa Lò, tỉnh Nghệ An, trong không gian sơn thủy hữu tình, nằm giữa quần thể núi non trùng điệp, tạo nên thế đất đẹp mang dáng dấp “nhân sơn quy tụ” – nơi thiên nhiên và linh khí hội tụ, tôn thêm giá trị tâm linh và cảnh quan cho di tích.
Lịch sử và nhân vật
Đền Vạn Lộc là nơi thờ phụng Thái úy Quận công Nguyễn Sư Hồi – vị tướng tài năng, có công lao to lớn trong sự nghiệp giữ nước và dựng làng. Ông là con trưởng của Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí và Lê Thị Ngọc Lân, thuộc tôn thất nhà Lê. Sinh năm 1447 (có tài liệu ghi 1444) tại làng Thượng Xá, huyện Châu Phúc (nay thuộc huyện Nghi Lộc, Nghệ An), Nguyễn Sư Hồi sớm bộc lộ tư chất văn võ song toàn, được phong Đô đốc khi mới 19 tuổi. Trong cuộc chính biến năm 1460, ông là cánh tay đắc lực của Nguyễn Xí trong việc phò trợ Gia vương Lê Tư Thành lên ngôi, trở thành vua Lê Thánh Tông. Sau khi cha mất (1465), Nguyễn Sư Hồi vâng mệnh trấn thủ vùng ven biển Nghệ An, lập căn cứ ở Cửa Xá, chiêu dân lập ấp, đặt tên làng là Vạn Lộc, với ý nghĩa “muôn lộc hội tụ”. Ông từng giữ nhiều chức tước cao quý như Phò mã Đô úy, Nhập nội Thái úy, Tổng Đô đốc, Thượng tướng quân, kiêm Trấn thủ thập nhị hải môn – chỉ huy hạm đội lớn nhất dưới triều Lê Thánh Tông. Ông qua đời năm 1506 tại Cửa Xá, được nhân dân lập đền thờ và tôn xưng là Thượng đẳng thần.
Ngoài thần chủ Nguyễn Sư Hồi, đền còn phối thờ nhiều nhân vật lịch sử và thần linh khác: Chiêu Trưng Vương Lê Khôi – công thần khai quốc nhà Lê, được thờ tại Thượng điện; các vị Thành Hoàng làng; Chánh ngự y Phạm Đức Dụ; cùng ba cha con quận công họ Nguyễn. Sự phối thờ này thể hiện truyền thống tôn vinh công lao của các bậc tiền nhân, đồng thời phản ánh tín ngưỡng gắn liền với vùng đất cửa biển xứ Nghệ.
Về lịch sử hình thành, Đền Vạn Lộc được dựng từ thời Lê Trung Hưng, ban đầu đặt tại vùng Lum Cò (nay là bến cảng số 1), theo kiểu “Tiền miếu hậu mộ” với ba tòa Hạ – Trung – Thượng. Trải qua biến động và thiên tai, nhất là vào thời Nguyễn, Thượng điện bị hư hỏng, hai tòa còn lại được chuyển về gần đền thờ cha con Quận công.
Kiến trúc và cảnh quan
Đền Vạn Lộc tọa lạc trên một vị trí sơn thủy hữu tình, mặt hướng Bắc, soi bóng xuống dòng sông Cấm hiền hòa, phía Nam giáp hạ lưu sông Xá (Cửa Xá). Từ sân đền, du khách có thể ngắm nhìn mặt nước trong xanh cùng những con thuyền rẽ sóng ra khơi. Bờ sông Cấm trước đền ngày nay còn được lựa chọn làm nơi tổ chức Đêm hội Hoa Đăng, càng tô điểm thêm giá trị tâm linh và cảnh sắc nơi đây. Đền nằm trong thế đất “Rồng chầu, Voi phục”: trước mặt có núi Bảng Nhãn án ngữ, bên phải là núi Đầu Rồng, bên trái là núi Voi, phía sau là núi Lò, cùng với những hòn đảo ngoài khơi như Lan Châu, Song Ngư, đảo Mắt, tạo nên không gian thiên nhiên khoáng đạt, linh thiêng.
Về kiến trúc, đền Vạn Lộc được khởi dựng từ thời Lê Trung Hưng, hiện tồn tại trên diện tích khoảng 270m², với bố cục chính gồm ba tòa Hạ điện, Trung điện và Thượng điện, cùng các công trình phụ như Bái đường và Hậu cung. Toàn bộ công trình mang phong cách kiến trúc truyền thống, mái lợp ngói vảy, nóc đắp đôi rồng chầu mặt trời, vừa trang nghiêm vừa cổ kính.
Lối vào đền bắt đầu từ cổng tam quan với bốn cột nanh chia thành ba lối, kèm theo tường bao, tắc môn, khám thờ thần hộ cửa, tượng hổ, nghê, cùng các đề tài trang trí như “lưỡng long triều nguyệt”, “ngũ phúc”, “hổ phù”. Hạ điện là nơi đặt ban công đồng, hương án và văn bản ghi nhận giá trị di tích; tại đây còn treo câu đối cổ hơn một thế kỷ ca ngợi công lao của thần chủ Nguyễn Sư Hồi. Trung điện có ba gian hai hồi, bố trí thờ ba dòng: giữa là hương án, bên trái thờ Thành Hoàng làng, bên phải thờ Phạm Đức Dụ và ba cha con quận công họ Nguyễn. Các đại tự “Vạn cổ hương”, “Vạn cổ giang sơn” cùng câu đối “Khai cơ lập ấp lưu đại đức; Phù bang bình tặc hiến anh linh” làm nổi bật công lao của thần chủ. Thượng điện giữ được phong cách cổ kính với kết cấu tứ trụ, 16 cột gỗ lim, săng lẻ, dạ hương, dẻ; nội thất trang trí rồng, phượng, tứ linh bằng sơn son thếp vàng, treo nhiều hoành phi, trong đó gian giữa đề “Thánh cung vạn tuế”. Đây là nơi thờ chính, bài trí hai khám thờ long ngai bài vị của Thái úy Quận công Nguyễn Sư Hồi và Chiêu Trưng Vương Lê Khôi.
Hiện vật
Đền Vạn Lộc hiện lưu giữ một khối lượng lớn hiện vật và cổ vật có giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật đặc sắc. Những di vật này không chỉ phản ánh sinh động phong tục thờ tự, nghi lễ dân gian vùng ven biển xứ Nghệ mà còn cho thấy trình độ chế tác tinh xảo, thẩm mỹ cao của các nghệ nhân xưa. Hệ thống hiện vật tại đền rất phong phú, đa dạng về loại hình, chất liệu và màu sắc — bao gồm tượng thờ, ngựa gỗ sơn, rùa đội hạc, hổ đá, vọc sáp đồng, khánh, chiêng, thanh la, gươm cong cùng nhiều đồ thờ cổ quý hiếm. Phần lớn đồ tế khí, long ngai, áo mũ, kiếm thờ và kiệu long đình đều được làm từ loại gỗ quý, phủ sơn ta và thếp vàng, đảm bảo độ bền và giữ nguyên vẻ trang nghiêm suốt hàng trăm năm.
Về bài trí, hệ thống hiện vật được sắp đặt theo trục nghi môn – hạ điện – trung điện – thượng điện, hài hòa và mang tính biểu tượng cao. Hạ điện là nơi đặt hương án và ban thờ công đồng, đồng thời lưu giữ Bằng công nhận di tích lịch sử văn hóa đền Nguyễn Sư Hồi cùng một đôi câu đối cổ hơn trăm năm, ca ngợi công đức của Thái úy Nguyễn Sư Hồi: “Dẹp giặc, yên dân, nghĩa khí ngàn năm ghi nhớ – Khai cơ, lập nghiệp, công ơn muôn thuở lưu truyền.”
Trung điện tập trung nhiều hiện vật quý như bệ thờ xi măng đặt long ngai thờ thần, đồ tế khí, cùng các long ngai phân vị rõ ràng: hồi trái thờ Thành Hoàng (Đông vị và Tây vị chính thần), hồi phải thờ danh y Phạm Đức Dụ và ba cha con họ Nguyễn có công với nước. Tại đây còn treo những đại tự trang trọng như “Vạn cổ hương”, “Vạn cổ giang sơn”, cùng các câu đối giàu ý nghĩa lịch sử, tôn vinh công lao mở đất, dẹp giặc, dựng làng của các vị phúc thần.
Thượng điện là khu vực linh thiêng và cổ kính nhất, vẫn giữ gần như nguyên vẹn chất liệu và phong cách kiến trúc truyền thống. Đồ thờ được sơn son thếp vàng, khám thờ trang trí tứ linh (long, ly, quy, phượng) bằng sơn ta tinh xảo. Hai khám thờ chính đặt long ngai bài vị của Chiêu Trưng Vương Lê Khôi và Thái úy Quận công Nguyễn Sư Hồi. Ba bức hoành phi treo tại đây có nội dung mang đậm sắc thái tôn vinh thần linh, như “Thánh cung vạn tuế”, “Trại khuyết linh”, “Dương tại thượng”. Ngoài ra, tại gian giữa còn giữ được cỗ kiệu long đình cổ cùng áo, mũ, kiếm thờ – những bảo vật hiếm thấy còn nguyên vẹn qua nhiều thế kỷ.
Trong khuôn viên đền, nhiều hiện vật ngoài trời cũng mang giá trị lớn. Đáng chú ý là bia đá cổ hơn 350 năm tuổi khắc bốn mặt chữ Hán, ghi chép thân thế và công trạng của ba vị Quận công họ Nguyễn; mộ cá Ông thể hiện tín ngưỡng biển gắn bó với cư dân vùng này; bia ghi công danh y Phạm Đức Dụ và cây bàng cổ thụ hàng trăm năm tuổi – biểu tượng thiêng của vùng “Trại Bàng” xưa. Khu tam quan – hoa biểu với tường bao, cột nanh, tượng nghê, tượng hổ và khám thờ hộ pháp được chạm khắc tinh tế, tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, linh thiêng.
Tổng thể hệ thống hiện vật tại đền Vạn Lộc không chỉ là những đồ tế tự đơn thuần, mà còn là kho tư liệu quý giá giúp nghiên cứu lịch sử, mỹ thuật, kiến trúc và tín ngưỡng Việt Nam. Mỗi pho tượng, tấm bia, hay chiếc long ngai nơi đây đều ẩn chứa lòng tôn kính sâu sắc của nhân dân đối với Thái úy Quận công Nguyễn Sư Hồi và các bậc anh linh đã góp phần dựng xây, bảo vệ đất nước.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội Đền Vạn Lộc là hoạt động văn hóa – tâm linh truyền thống lớn nhất của làng Vạn Lộc xưa, nay thuộc phường Nghi Tân, thị xã Cửa Lò, tỉnh Nghệ An. Đây là dịp nhân dân trong vùng và du khách thập phương tưởng nhớ công lao Thái úy Quận công Nguyễn Sư Hồi – vị danh tướng có công đánh giặc, lập ấp, khai khẩn vùng đất Vạn Lộc – đồng thời tri ân các bậc tiền nhân, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.
Theo lệ làng, lễ hội Đền Vạn Lộc được tổ chức ba năm một lần, thường vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Thời gian chính của lễ hội kéo dài từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Giêng âm lịch, tuy có nguồn ghi lễ hội bắt đầu từ chiều 11 và kết thúc vào tối 16 tháng Giêng. Những năm gần đây, như lễ hội năm 2023 (diễn ra ngày 6/2 dương lịch – tức 16 tháng Giêng năm Quý Mão), hoặc lễ hội năm 2017 (ngày 11-12/2, tức 15-16 tháng Giêng năm Đinh Dậu), đều được tổ chức long trọng, thu hút hàng vạn du khách. Ngoài kỳ đại lễ ba năm một lần, hàng năm tại đền vẫn diễn ra nhiều nghi lễ trọng như lễ cầu yên, lễ cầu phúc, lễ cầu ngư, mang đậm sắc thái tín ngưỡng vùng sông nước Cửa Lò.
Lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ Thái úy Quận công Nguyễn Sư Hồi – người có công lớn với triều Lê trong việc dẹp giặc, khai khẩn đất đai, lập nên làng Vạn Lộc – mà còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của nhân dân địa phương. Bên cạnh đó, lễ hội còn hướng đến các vị phúc thần được phối thờ trong đền, nhằm cầu mong sóng yên, biển lặng, mùa màng bội thu, quốc thái dân an, đồng thời gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, giáo dục tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ, và góp phần quảng bá du lịch Cửa Lò – Nghệ An đến du khách trong và ngoài nước.
Lễ hội Đền Vạn Lộc gồm hai phần chính: Phần Lễ (nghi thức tâm linh truyền thống) và Phần Hội (hoạt động văn hóa, thể thao).
- Phần Lễ – Nghi thức truyền thống:
Các nghi lễ được tiến hành trang trọng theo đúng phong tục cổ truyền, bao gồm: Lễ yết cáo, lễ xuất thần, lễ rước, lễ đại tế, lễ cầu yên. Trong đó, Lễ rước thần vi hành là điểm nhấn đặc sắc nhất của lễ hội. Đoàn rước quy mô lớn, kéo dài 2–3 km, với hàng chục kiệu rước được chuẩn bị công phu bởi các dòng họ trong làng. Người dân hai bên đường đều bày hương án, lễ vật để nghênh đón đức thánh, cầu phúc – lộc – an khang. Nghi lễ rước thể hiện niềm tôn kính đối với bậc tiền nhân và ước vọng được thần linh phù hộ cho dân làng an cư lạc nghiệp.
- Phần Hội – Hoạt động văn hóa, thể thao:
Không khí lễ hội sôi nổi, đậm đà bản sắc dân gian. Nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao được tổ chức như đua thuyền, chọi gà, đánh cờ người, kéo co, cắm trại, cùng các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Mỗi trò chơi, mỗi tiết mục đều thể hiện tinh thần đoàn kết, niềm vui và lòng tự hào của người dân vùng biển xứ Nghệ. Các đoàn thể và nhân dân phường Nghi Tân đều tích cực tham gia chuẩn bị, tạo nên bầu không khí lễ hội linh thiêng mà gần gũi, vừa tôn nghiêm vừa náo nức.
Ngoài lễ hội chính, khu vực Đền Vạn Lộc còn gắn với Lễ hội Sông Nước Cửa Lò – sự kiện văn hóa – du lịch lớn tổ chức hàng năm vào dịp 30/4 – 1/5. Trước giờ khai mạc lễ hội sông nước, người dân và du khách thường rước kiệu thần Đền Vạn Lộc ra bãi biển để làm lễ cầu ngư, cầu cho một năm biển lặng, cá đầy, và mùa du lịch thắng lợi. Ngọn đuốc khai hội cũng được lấy lửa thiêng từ Đền Vạn Lộc, biểu trưng cho sự tiếp nối linh khí, mở đầu cho mùa lễ hội và du lịch mới nơi miền biển Cửa Lò.
Xếp hạng
Năm 1991, với những giá trị lịch sử và văn hóa nổi bật, Đền Vạn Lộc chính thức được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Tham khảo
- Thắng Tình, Đền cổ Vạn Lộc ở Nghệ An, nơi thờ người trấn giữ 12 cửa biển, cứ 3 năm làng lại tổ chức lễ hội lớn, trên trang Dân Việt, đăng tải ngày 11/09/2023.
- Đền Vạn Lộc, trên trang Cửa Lò du lịch biển, đăng tải ngày 23/03/2014.
- Trần Lan Anh, Tưng bừng Lễ hội đền Vạn Lộc, trên trang Báo và Phát thanh truyền hình Nghệ An, đăng tải ngày 19/02/2011.
- Nguyễn Hưng – Thúy Liên, Lễ hội đền Vạn Lộc nét đẹp văn hóa miền biển Nghệ An, trên trang Thông tin điện tử Ban quản lý di tích tỉnh Nghệ An, đăng tải ngày 01/09/2017.
- Di tích lịch sử – văn hoá đền Vạn Lộc và lễ hội, trên trang Cửa Lò du lịch biển, đăng tải ngày 20/09/2013.
- Hữu Lương – Ngọc Ánh, Cửa Lò khai mạc Lễ hội Đền Vạn Lộc năm 2023, trên trang Báo và Phát thanh, truyền hình Nghệ An, đăng tải ngày 06/02/2023.
