Tên gọi và vị trí địa lý
Khu di tích lịch sử Tân Trào là quần thể di tích cách mạng đặc biệt quan trọng, gắn liền với hoạt động của Hồ Chí Minh cùng các cơ quan Trung ương Đảng và Chính phủ trong thời kỳ tiền khởi nghĩa và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Khu di tích nằm trên địa bàn các xã Tân Trào, Minh Thanh, Trung Yên, Bình Yên, Lương Thiện thuộc huyện Sơn Dương; đồng thời mở rộng sang các xã Kim Quan, Trung Sơn, Hùng Lợi, Trung Minh, Đạo Viện, Công Đa và Phú Thịnh thuộc huyện Yên Sơn.
Khu vực này nằm ở vị trí giáp ranh giữa hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn, sở hữu địa hình rừng núi hiểm trở, thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ cách mạng trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc. Với vai trò là “Thủ đô Khu giải phóng” và sau này là “Thủ đô kháng chiến”, Tân Trào đã trở thành trung tâm chỉ đạo cách mạng của cả nước, nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử trọng đại gắn với thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Lịch sử và nhân vật
Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Tân Trào – “Thủ đô Khu giải phóng”, “Thủ đô kháng chiến”, là nơi gắn liền với những năm tháng Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc, đưa Cách mạng Tháng Tám năm 1945 cùng cuộc kháng chiến chống Pháp (1945-1954) giành thắng lợi vẻ vang. Ngày nay, những di tích này đã trở thành điểm đến hấp dẫn du khách khi đến với Tuyên Quang.
Nằm ở phía Đông Nam của tỉnh Tuyên Quang, Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Tân Trào nằm trên địa bàn 12 xã trong Khu ATK (An toàn khu), thuộc hai huyện Sơn Dương và Yên Sơn. Đây từng là địa bàn chiến lược quan trọng, là nơi ở, làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo cấp cao cùng nhiều cơ quan Trung ương; là “Thủ đô Khu giải phóng” trong cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 và là “Thủ đô kháng chiến” trong cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược.
Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Tân Trào gồm các địa danh nổi tiếng như đình Hồng Thái, lán Nà Nưa, đình Tân Trào, cây đa Tân Trào, cụm di tích ATK Kim Quan… Đây là những “địa chỉ đỏ” về giáo dục truyền thống không thể bỏ qua của du khách khi đến với Tuyên Quang.
Nhờ vị trí chiến lược quan trọng cùng những điều kiện thuận lợi, trong thời kỳ Tổng khởi nghĩa giành chính quyền Tháng Tám năm 1945, Tân Trào được Trung ương Đảng và Bác Hồ chọn là “Thủ đô Khu giải phóng” – nơi diễn ra những sự kiện có ý nghĩa quyết định với vận mệnh của dân tộc: Khai mạc Quốc dân Đại hội (ngày 16, 17-8-1945) tại đình Tân Trào, thể hiện quyết tâm hưởng ứng chủ trương Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước; thành lập Ủy ban Giải phóng dân tộc do đồng chí Hồ Chí Minh làm Chủ tịch… Từ đây, lệnh tổng khởi nghĩa được phát đi. Các địa phương trong cả nước lần lượt giành chính quyền. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 giành thắng lợi vẻ vang, mở ra trang sử mới cho dân tộc với sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Sau Cách mạng Tháng Tám không lâu, thực dân Pháp quay trở lại xâm lược nước ta một lần nữa. Trong giai đoạn 1947-1954, Tân Trào lại trở thành “Thủ đô kháng chiến”, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng, Quốc hội, Chính phủ cùng các bộ, ban, ngành, cơ quan Trung ương đặt trụ sở làm việc và lãnh đạo toàn dân kháng chiến, giành hết thắng lợi này đến thắng lợi khác. Với những thắng lợi vẻ vang đó, Tân Trào là nơi ghi dấu những mốc son chói lọi của dân tộc, trong đó không thể không nhắc tới vai trò quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Kiến trúc cảnh quan
Khu di tích lịch sử Tân Trào có tổng diện tích tự nhiên khoảng 561,1 km², bao gồm 18 di tích và cụm di tích tiêu biểu đã được xếp hạng di tích quốc gia. Đây là quần thể di tích cách mạng đặc biệt quan trọng, gắn liền với hoạt động của Hồ Chí Minh cùng các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ trong thời kỳ tiền khởi nghĩa và kháng chiến chống thực dân Pháp. Không gian di tích mang đậm đặc trưng cảnh quan vùng chiến khu Việt Bắc với núi rừng, đồi thấp, suối và bản làng dân tộc, tạo nên điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ địa cách mạng an toàn và bí mật.
Cụm di tích Nà Lừa
Cụm di tích Nà Lừa là trung tâm của Khu di tích Tân Trào, gồm nhiều địa điểm gắn bó trực tiếp với hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong mùa thu lịch sử năm 1945.
- Lán Nà Lừa: nằm ở sườn Tây núi Nà Lừa, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc từ cuối tháng 5 đến ngày 22/8/1945 để lãnh đạo cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám. Lán được dựng đơn sơ theo kiểu nhà sàn của đồng bào dân tộc vùng núi.
- Lán Cảnh vệ: cách lán Nà Lừa khoảng 20 m về phía Tây, là nơi ở của các đồng chí cảnh vệ làm nhiệm vụ bảo vệ an toàn cho Bác.
- Lán Điện đài: nơi đảm nhiệm công tác thông tin liên lạc giữa Mặt trận Việt Minh với lực lượng Đồng Minh tại Côn Minh (Trung Quốc).
- Lán Đồng Minh: địa điểm ghi dấu sự phối hợp giữa Mặt trận Việt Minh và phái đoàn Đồng Minh trong thời kỳ chống phát xít.
- Lán họp Hội nghị Cán bộ Toàn quốc của Đảng: được dựng phục vụ Hội nghị Toàn quốc của Đảng diễn ra từ ngày 13 đến ngày 15/8/1945, nơi quyết định nhiều vấn đề quan trọng chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước.
Di tích cây đa Tân Trào
Cây đa Tân Trào là địa điểm mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt. Chiều ngày 16/8/1945, tại đây, Võ Nguyên Giáp đã thay mặt Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc đọc Quân lệnh số 1, hạ lệnh xuất quân tiến về Hà Nội, mở đầu cho cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám.
Di tích đình Tân Trào
Đình Tân Trào là nơi diễn ra Quốc dân Đại hội trong hai ngày 16 và 17/8/1945. Đại hội được ví như “Hội nghị Diên Hồng thứ hai” trong lịch sử dân tộc, thể hiện tinh thần đoàn kết toàn dân trong sự nghiệp giành độc lập.
Di tích đình Hồng Thái
Đình Hồng Thái là nơi dừng chân đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi từ Di tích lịch sử Pác Bó về Tân Trào ngày 21/5/1945. Đây cũng là trụ sở của Ban Bảo vệ An toàn khu và nơi đón tiếp đại biểu về dự các hội nghị của Đảng.
Cụm di tích Phân khu Nguyễn Huệ
Tháng 3/1945, Khu ủy Phân khu Nguyễn Huệ chuyển về thôn Ao Búc, xã Trung Yên. Tại đây đã diễn ra việc thành lập chính quyền cách mạng và Ủy ban Lâm thời Châu Tự Do – chính quyền cách mạng đầu tiên của cả nước.
Cụm di tích Văn phòng Chủ tịch phủ – Thủ tướng phủ
Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ bàn bạc, quyết định nhiều chủ trương quan trọng về chính trị, kinh tế, tài chính, văn hóa và xã hội trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
Các cơ quan Trung ương tại Tân Trào
Khu di tích còn lưu giữ nhiều địa điểm gắn với hoạt động của các cơ quan Trung ương trong kháng chiến như:
- Di tích Ban Tổ chức Trung ương: nơi Ban Đảng vụ Trung ương làm việc giai đoạn 1949 – 1953.
- Di tích Ban Nông vận Trung ương: đặt tại khu Ao Rừm từ năm 1952.
- Di tích Ban Tuyên huấn Trung ương: nơi cơ quan tuyên truyền của Đảng hoạt động tại thôn Thia.
- Di tích Việt Nam Thông tấn xã: cơ quan thông tin tuyên truyền phục vụ kháng chiến và Chiến dịch Điện Biên Phủ.
- Di tích Bộ Nội vụ: nơi chỉ đạo công tác bảo vệ an toàn cho Trung ương Đảng và Chính phủ.
- Di tích Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam: cơ quan đại diện phong trào công nhân trong kháng chiến.
- Di tích Bộ Ngoại giao, Nha Công an, Nha Thông tin, Bộ Tư pháp: là những cơ quan quan trọng của Nhà nước Việt Nam thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp.
Di tích hầm và lán an toàn của Chủ tịch Tôn Đức Thắng
Tôn Đức Thắng đã ở và làm việc tại thôn Chi Liền, xã Trung Yên từ cuối năm 1952 đến tháng 7/1954. Tại đây, đồng chí chủ trì nhiều hội nghị quan trọng của Quốc hội và Ủy ban Liên Việt trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Cụm di tích Kim Quan
Cụm di tích tại thôn Khuôn Điển, xã Kim Quan gồm lán ở, nơi làm việc và hầm an toàn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, hầm an toàn của Chính phủ, Trung ương Đảng và Văn phòng Trung ương. Đây là khu vực có vị trí chiến lược, bảo đảm an toàn cho cơ quan đầu não của cách mạng trong kháng chiến.
Ngoài các giá trị lịch sử, Khu di tích lịch sử Tân Trào còn là không gian lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào các dân tộc vùng Việt Bắc. Nơi đây hiện còn bảo tồn nhiều hiện vật, tư liệu quý liên quan đến hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cơ quan Trung ương, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và tinh thần cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và khoa học, Khu di tích lịch sử Tân Trào đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012. Việc xếp hạng này khẳng định vai trò và ý nghĩa to lớn của Tân Trào trong lịch sử cách mạng Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn chuẩn bị và lãnh đạo Cách mạng Tháng Tám cũng như thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Không chỉ là trung tâm của Thủ đô Khu giải phóng trước Tổng khởi nghĩa năm 1945, Tân Trào còn là nơi ghi dấu nhiều sự kiện trọng đại gắn với hoạt động của Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng, Chính phủ và các cơ quan đầu não của cách mạng Việt Nam. Hệ thống di tích tại đây phản ánh đầy đủ quá trình hình thành, phát triển và lãnh đạo cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, đồng thời lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng chiến khu Việt Bắc.
