Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Châu Mai là một công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng có giá trị, nằm tại xã Liên Châu, huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội. Đình tọa lạc trên thế đất được gọi là “Quy ngự hạc chầu”, thuộc trung tâm làng Châu Mai, nhìn về hướng Nam, bao quanh là khu dân cư đông đúc. Không chỉ là một địa điểm tâm linh, nơi đây còn được xem là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng, phản ánh những giá trị truyền thống đặc trưng của vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ.
Lịch sử và nhân vật
Theo thần phả và truyền ngôn của người dân địa phương, Đình Châu Mai thờ Thành hoàng làng là Phả Tế Minh Lang thần đại tướng quân – một danh tướng triều Trần, có công lớn trong kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở thế kỷ XIII. Thân phụ của ông quê ở Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, sau chuyển cư về huyện Lương Giang, phủ Thiên Mạc. Minh Lang lớn lên tại xã Quế Sơn, huyện Thanh Oai, chiêu mộ dân binh, rèn luyện võ nghệ. Năm 1282, khi Trần Quốc Tuấn mở hội nghị Bình Than và ra chiếu cầu hiền, Minh Lang đã dẫn binh sĩ về triều xin đánh giặc. Ông được giao trấn giữ trận địa Bạch Đằng Giang, giữ chức Tả hữu quân thần. Trong trận chiến chống Nguyên lần thứ ba, ông đã anh dũng chiến đấu và hy sinh. Ghi nhớ công lao to lớn, dân làng Châu Mai đã lập đền, đình thờ phụng ông quanh năm hương khói.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Châu Mai được xây dựng vào năm Thành Thái thứ 16 (1904), mang đậm phong cách kiến trúc thời Nguyễn với bố cục kiểu chữ “Đinh”. Quần thể kiến trúc gồm: nghi môn, sân đình, hai nhà tả vu và hữu vu, đại bái và hậu cung. Cổng nghi môn của đình được xây dựng theo kiểu kiến trúc tứ trụ có quy mô to lớn so với các công trình tương tự trong khu vực. Cổng gồm ba phần: đế cột, thân và đỉnh. Phần đế được làm chắc chắn, khum rộng để giữ thế chịu lực trên nền đất cao. Trên thân cột là các khối hộp hình chữ nhật có đường gờ nổi và khắc chữ Hán ca ngợi cảnh sắc làng và công lao của vị Thành hoàng. Cột lồng đèn được trang trí phù điêu đắp nổi tứ linh: long, ly, quy, phượng, kết nối bằng hoa dành ở đỉnh như tạo hình các chim phượng đang tung cánh.
Tiếp đến là khoảng sân lát gạch đỏ, hai bên có nhà tả vu và hữu vu. Mỗi ngôi nhà gồm ba gian, xây kiểu chữ Nhất, chạy song song và đăng đối. Chức năng chính là nơi chuẩn bị lễ vật trước khi vào đình. Nhà có tường xây gạch bao quanh, mái lợp ngói mũi, khung gỗ theo kiểu vì kèo quá giang trốn cột.
Cụm kiến trúc chính của đình gồm đại bái và hậu cung, xây theo hình chữ Đinh. Nhà đại bái có năm gian, mái chảy hai bên, tường hồi bít đốc, khung nhà gồm bốn hàng cột lớn với cấu trúc “thượng trồng rường, cốn hạ kẻ bẩy”. Trên thượng lương ghi niên đại xây dựng là “Thành Thái thứ 16” tức năm 1904. Điểm nổi bật về điêu khắc nghệ thuật là các bức cốn gian giữa chạm bong các họa tiết tứ linh, tứ quý (tùng, trúc, cúc, mai) cùng với hình ảnh cá, cua, chuột mang đặc trưng văn hóa dân gian vùng đồng bằng chiêm trũng. Đây là một minh chứng sinh động cho phong cách chạm khắc trang trí đình làng thời Nguyễn.
Hiện vật
Di tích hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý, bao gồm các tấm bia đá như “Bia hậu Giáp Quý”, “Bia hậu danh họ Phú”, cùng các hiện vật thờ tự: hoành phi, câu đối, hương án, bát hương, thần phả, sắc phong, ban thờ Thành hoàng làng, tàn, tán, lọng, long ngai, bài vị. Đặc biệt, đôi câu đối bằng chữ Hán được lưu giữ tại đây có nội dung:
Quy ngự hạc triều danh thắng địa / Quế hương mai trúc thái bình thiên
dịch nghĩa:
Ngôi đình nằm trên thế đất hình con rùa, có hạc chầu đây là một danh thắng
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, lễ hội truyền thống của đình Châu Mai được tổ chức từ ngày mồng 10 đến 14 tháng 8 âm lịch, nhằm tưởng nhớ công lao của Phả Tế Minh Lang đại tướng quân. Lễ hội gồm các nghi lễ truyền thống như rước kiệu, tế lễ, cùng với các hoạt động văn hóa dân gian, thu hút sự tham gia của đông đảo nhân dân địa phương và khu vực lân cận.
Xếp hạng
Ghi nhận những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng, Đình Châu Mai đã được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 1995. Đây là minh chứng cho tầm quan trọng của di tích trong đời sống tinh thần, lịch sử và văn hóa của cộng đồng cư dân vùng Thanh Oai nói riêng và Thăng Long – Hà Nội nói chung.
Tham khảo
- Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 1), Nxb Hà Nội.
