Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Chợ tọa lạc tại tổ dân phố Bình Sơn, thị trấn Chúc Sơn, huyện Chương Mỹ (nay thuộc phường Chương Mỹ, thành phố Hà Nội). Đình được xây ở giữa chợ của dân làng nên người ta quen gọi là đình Chợ, hay còn gọi là đình Thị.
Tổ dân phố Bình Sơn phía Đông giáp phường Biên Giang (quận Hà Đông), phía Tây giáp các xã Tiên Phương và Ngọc Hòa, phía Nam giáp các xã Đại Yên và Thụy Hương, còn phía Bắc giáp xã Phụng Châu của huyện Chương Mỹ.
Lịch sử và nhân vật
Đình Chợ là nơi tôn thờ Quận Công Bùi Nghiêm Phổ, một nhân vật kiệt xuất dưới triều Tiền Lê, quê ở Chúc Sơn, huyện Chương Mỹ, Hà Nội. Ngày giỗ chính được tổ chức vào 21-23 tháng hai Âm lịch.
Theo gia phả họ Bùi và nhiều tư liệu thành văn, ông hiệu là Cương Nghị, được phong tước Quận Công, nên dân gian quen gọi là Bùi Quận Công. Từ thuở nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, sức khỏe hơn người, sống chan hòa với bạn bè, giàu lòng nhân ái, say mê võ nghệ, đấu vật, múa kiếm và ham đọc sách, dù xuất thân trong gia đình quan lại quyền thế.
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ với triều Tiền Lê, Bùi Nghiêm Phổ trở về quê, đem ba mẫu thực ấp được ban cấp vốn là phần đất riêng của ông để mở Chợ, tạo điều kiện cho dân họp chợ, buôn bán và trao đổi hàng hóa. Nhờ đó, kinh tế vùng Chúc Sơn ngày càng phát triển. Khi ông qua đời, dòng họ Bùi và nhân dân đã dựng đình ngay trên đất chợ để tôn thờ, tưởng nhớ công đức. Từ đó, ngôi đình có tên gọi dân gian là đình Chợ hay đình Thị.
Công lao và nhân đức của Bùi Quận Công được các triều đại phong kiến về sau ghi nhận, ban tặng tới sáu đạo sắc phong. Tuy nhiên, do chiến tranh loạn lạc, năm đạo đã bị giặc thiêu hủy, hiện chỉ còn lưu giữ được một đạo sắc phong trong nhà Thủy tổ.
Trong kháng chiến chống Pháp, đình bị quân Pháp chiếm đóng, nhiều cổ vật bị tàn phá. Đặc biệt, trước Cách mạng tháng Tám 1945, đình Chợ còn là địa điểm họp bí mật của Chi bộ Đảng Cộng sản địa phương, góp phần quan trọng trong phong trào giành chính quyền. Sau Cách mạng, từ cuối năm 1945 đến 1947, nơi đây tiếp tục được sử dụng làm nơi đóng quân và làm việc của đơn vị Vệ quốc đoàn.
Ngôi đình được xây dựng sau khi ông mất, đã được nhiều lần trùng tu, tiêu biểu là vào năm Khải Định thứ 9 (1924) và Bảo Đại thứ 12 (1937). Trải qua các cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc, đình Chợ là nơi họp kín của các lực lượng cách mạng địa phương, là nơi chứa lương thực, cấp phát cho các đơn vị bộ đội và các cơ quan trong huyện Chương Mỹ. Đồng thời là nơi tiễn đưa nhiều người con của địa phương lên đường nhập ngũ, góp phần đem lại hoà bình, thống nhất đất nước.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Chợ quay về hướng Đông Bắc, nằm gần khu chợ lớn. Toàn bộ công trình được xây dựng theo kiểu chữ Nhị (二), gồm ba phần chính: Đại Bái, Tiền Tế, Hậu Cung, nối tiếp nhau qua các khoảng sân gạch.
Nghi Môn
Cổng đình được xây dựng theo lối Nghi Môn gồm bốn cột trụ biểu, hai trụ ở giữa cao khoảng 4m, đầu trụ gắn rồng mây cách điệu, đỉnh trụ mỗi bên gắn 4 chim phượng, các mặt trụ đều được khắc chữ Hán chạy dọc thân cột. Từ hai cột giữa nối với hai trụ biểu hai bên bằng bức tường lửng, hai cột trụ cao khoảng 3m, đỉnh trụ gắn lân chầu.
Qua Nghi Môn là khoảng sân chầu, rộng được lát gạch đỏ, trong khuôn viên đình còn có cây đa cổ thụ có từ lâu đời.
Đại Bái
Qua khoảng sân rộng là Đại Bái gồm 5 gian, được xây trên nền đất cao, kết cấu theo hình thức bốn hàng chân cột, mái đỡ bởi các bức vì theo lối chồng rường đặc trưng. Ba mặt của Đại Bái để trống, gợi phong cách kiến trúc thời Hậu Lê. Chính giữa đặt một bệ thờ với bát hương để người dân đi chợ có thể thắp nén nhang tưởng nhớ vị Quận Công mở chợ. Phía trên treo bức hoành phi lớn chạm nổi bốn chữ đại tự “Lợi trạch cập dân”, nghĩa là đem phúc lợi tưới nhuần đến muôn dân.
Đại Bái được tu sửa lớn vào thời Nguyễn do đó kiến trúc mang dấu ấn thời Nguyễn. Mái lợp ngói mũi hài, giữa nóc mái gắn lưỡng long chầu nhật, các góc mái hình đầu rồng vươn cao uốn cong.
Tiền Tế
Tiền Tế nối tiếp Đại Bái qua một khoảng sân nhỏ, gồm 3 gian, mái ngói, đầu đao đúc xi măng, tường gạch. Gian giữa bài trí một hương án lớn cùng đồ tế tự. Các cấu kiện như kèo, hoành, rui, xà đều bằng gỗ lim, kết cấu chồng rường chắc chắn. Phía trước có bốn hàng cột quân, trên thân cột còn khắc nổi câu đối chữ Hán. Bên trong, mái và cột được liên kết bằng hệ thống mối cái ở tứ trụ.
Hậu Cung là không gian thờ tự linh thiêng nhất, nối với Tiền Tế bằng hệ thống kẻ góc từ cột cái bên ngoài đưa vào, có lối đi ngăn cách bằng khớp gỗ. Gian chính đặt long ngai và bài vị thờ Thành hoàng làng, sơn son thếp vàng trang nghiêm. Trên vách trang trí đề tài “lưỡng long chầu nguyệt”, mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.
Đình Chợ được trang trí hệ thống hoành phi, câu đối, hương án thờ.
Hiện vật
Đình Chợ hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, tiêu biểu gồm:
- Một đôi sắc phong thời Nguyễn.
- Nhiều Đồ thờ tự: long ngai, bài vị, 2 bệ thờ thời Lê, 2 bát hương sứ thời Nguyễn, 1 bát hương gốm Thổ Hà, hương án, quán tẩy.
- Đồ tế lễ: tam sự, bát bửu, mâm sơn, mâm xà, đại rượu.
- Hai chiếc chiêng đồng.
- Một con nghê thời Lê.
- 4 cây nến, 1 đình long đình, 1 dạ, 1 giếng cổ cùng nhiều hoành phi, câu đối và các di vật có giá trị khác.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội đình Chợ là một lễ hội dân gian truyền thống được tổ chức hằng năm vào ngày mồng 5 tháng Giêng Âm lịch.
Lễ hội nhằm tưởng nhớ Đức Thành hoàng Bùi Nghiêm Phổ (hiệu Cương Nghị), vị võ quan kiệt xuất triều Tiền Lê, từng được phong tước Quận Công, nhân dân quen gọi là Bùi Quận Công. Ông chính là người có công mở chợ, đặt nền móng cho hoạt động buôn bán ở vùng Chúc Sơn từ thế kỷ X.
Bên cạnh những nghi lễ trang nghiêm, lễ hội còn diễn ra nhiều trò chơi dân gian, nổi bật là môn đấu vật, biểu tượng của tinh thần thượng võ, gắn liền với truyền thống võ nghệ của nhân dân và công lao của Bùi Quận Công.
Xếp hạng
Đình Chợ đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố vào ngày 21 tháng 10 năm 2005.
Tài liệu tham khảo
-
- Vũ Văn Quân (2022), Hồ sơ văn hiến Thăng Long Hà Nội, tập 6, Nxb Hà Nội.
- Độc đáo đình Chợ Chúc Sơn, huyện Chương Mỹ, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Hà Nội.
- Trang Fanpage Lịch sử họ Bùi Việt Nam.
