Tên gọi – Vị trí địa lý
Tọa lạc tại xã Liên Ninh, huyện Thanh Trì, Hà Nội, đình và đền Thọ Am là một quần thể kiến trúc tín ngưỡng cổ kính, mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của vùng châu thổ sông Hồng.
Lịch sử – Truyền thuyết gắn với đình, đền
Theo các tư liệu lịch sử và sắc phong còn lưu giữ được, đình Thọ Am có thể đã được dựng lên từ đầu thế kỷ XVII. Dưới các triều đại phong kiến Việt Nam, đặc biệt là thời Lê Trung hưng, triều đình đã nhiều lần ban sắc phong thần cho đình làng, với những sắc chỉ có niên đại từ thời vua Lê Thần Tông (niên hiệu Dương Hòa, 1635–1642) và Lê Chân Tông (niên hiệu Phúc Thái, 1643–1648). Điều đó cho thấy vị thế và vai trò quan trọng của ngôi đình trong đời sống tinh thần của người dân sở tại từ hàng trăm năm trước.
Trải qua thời gian, đình Thọ Am được tu bổ nhiều lần. Năm Thiệu Trị thứ ba (1843), ngôi đình được mở rộng theo kiểu “nội công ngoại quốc” – mô hình kiến trúc phổ biến trong các công trình tín ngưỡng lớn thời Nguyễn. Tiếp đến, năm Tự Đức thứ 13 (1860), hai dãy tả mạc và hữu mạc được dựng thêm, năm 1861 tu sửa lại Hậu cung. Đến năm Đồng Khánh nguyên niên (1886), đình được trùng tu Đại đình, hình hài kiến trúc này được gìn giữ cho đến ngày nay.
Đình Thọ Am thờ hai vị nhân thần là Đoàn Thượng và Nguyễn Phục – những nhân vật lịch sử có thật, được suy tôn là thành hoàng làng nhờ công trạng và đạo đức lớn lao.
Đoàn Thượng là võ tướng cuối thời Lý, người làng Hồng Châu, quận Đông Hải (nay thuộc huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương). Khi nhà Trần lên thay nhà Lý, ông đã dựng cờ khởi nghĩa, lập đồn luỹ chống lại sự tiếm quyền. Dù thất thế và mất trong chiến trận, ông được nhân dân tôn kính, linh ứng hiển thánh, được thờ phụng tại nhiều địa phương. Triều Lê phong ông là “Thượng đẳng phúc thần”, ghi nhận công đức trong việc bảo vệ chính nghĩa và bảo hộ dân lành.
Nguyễn Phục – còn được biết đến với tôn danh “Tùng Giang tiên sinh” – là người Gia Phúc (Gia Lộc, Hải Dương), mẹ ông quê gốc Kẻ Am (Thọ Am). Ông xuất thân trong một gia đình nho học, làm quan lớn qua hai triều vua Lê Nhân Tông (1442–1458) và Lê Thánh Tông (1460–1497). Với tài đức song toàn, sau khi mất, ông được triều đình phong làm thành hoàng, nhân dân dựng đình phụng thờ.
Đền Thọ Am – nơi tôn thờ Thánh Mẫu, thân mẫu của Nguyễn Phục – được dựng vào năm Khải Định thứ tám (1923). Đền toạ lạc ngay phía sau Hậu cung đình, tạo thành một chỉnh thể thống nhất giữa tín ngưỡng thờ thần và tín ngưỡng thờ mẫu – một nét đặc sắc trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Kiến trúc – Cảnh quan
Đình Thọ Am hiện nay gồm các hạng mục chính: Đại đình, Hậu cung, tả hữu mạc, cùng hệ thống trụ biểu, sân nền và cổng. Đại đình có kết cấu 5 gian, 1 dĩ, xây bít đốc, phần nóc giữa đắp hình hổ phù. Hệ thống vì kèo được làm theo kiểu “thượng chồng rường giá chiêng, hạ kẻ”, một kiểu kết cấu điển hình trong kiến trúc đình làng vùng đồng bằng Bắc Bộ. Bốn hàng chân mái được chia làm thượng tứ hạ ngũ, cột cái có chu vi tới 120cm, vững chãi và bền bỉ theo thời gian. Bậc cấp lên đình được làm bằng đá phiến, trong đó có phiến dài tới 1,1m, rộng 45cm, phản ánh trình độ chế tác đá tinh xảo của nghệ nhân xưa.
Phía sau, Hậu cung được nối liền với gian giữa Đại đình, tạo hình tổng thể theo chữ “đinh”. Hậu cung gồm 4 bộ vì kèo kiểu “giá chiêng kẻ chuyền”, nền lát gạch đỏ, gian giữa thiết kế sàn cao làm nơi thờ tự chính. Dọc theo hai bên Hậu cung là hai dãy giải vũ mỗi bên 3 gian, có kết cấu đơn giản nhưng hài hòa với tổng thể.
Đền Thọ Am có quy mô nhỏ nhắn nhưng tinh tế, xây dựng theo hình chữ “đinh”, gồm nhà Tiền tế ba gian, chạm hoa văn sinh động như vân mây, rồng và các họa tiết thực vật. Hậu cung hai gian gắn với Tiền tế, bên trong xây bệ gạch cao đặt tượng Thánh Mẫu và các đồ thờ tự. Khám thờ chạm trổ công phu, với hình dáng như một ngôi nhà mái cong – một kiểu dáng đặc biệt hiếm gặp trong hệ thống khám thờ truyền thống, làm nổi bật tính nghệ thuật và giá trị mỹ thuật của đền.
Nghệ thuật chạm khắc tại đình – đền Thọ Am đặc biệt ấn tượng. Trên hệ khung gỗ, các con rường, bẩy hiên, vì kèo đều được chạm trổ tinh xảo các đề tài quen thuộc như rồng, phượng, hoa lá, vân xoắn… tạo nên không gian thờ tự vừa trang nghiêm vừa giàu tính thẩm mỹ. Các ván nong đặt dưới hệ xà ngang cũng được chạm khắc công phu, thể hiện tài nghệ và tâm huyết của các nghệ nhân xưa.
Hiện vật còn lưu giữ
Trải qua nhiều thế kỷ, đình – đền Thọ Am vẫn còn lưu giữ được nhiều cổ vật có giá trị, tiêu biểu cho nghệ thuật chế tác truyền thống Việt Nam. Trong đó phải kể đến: bát hương gốm cổ, lư đồng, long ngai, câu đối, hoành phi, đòn kiệu, bộ bát bửu, bia đá… Đặc biệt, nơi đây còn giữ được nhiều sắc phong từ thời Lê đến thời Nguyễn – những tư liệu quý báu minh chứng cho sự tôn kính của triều đình đối với các bậc thần linh được thờ tự.
Ngoài ra, đình còn lưu giữ một quả chuông đồng đúc từ thế kỷ XIX – một hiện vật không chỉ có giá trị về mặt kỹ thuật mà còn là minh chứng cho tín ngưỡng và đời sống tâm linh phong phú của người dân Thọ Am xưa.
Lễ hội truyền thống
Hằng năm, từ ngày mồng 7 đến ngày 10 tháng 2 âm lịch, nhân dân Thọ Am tổ chức lễ hội làng, với ngày chính hội vào mồng 8 tháng 2. Đây là dịp tưởng nhớ công lao của các bậc thành hoàng làng, đồng thời là thời khắc cộng đồng hội tụ, phát huy truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, gìn giữ giá trị văn hóa phi vật thể gắn liền với đình – đền. Các nghi lễ tế thần, rước kiệu, dâng hương được tổ chức trang trọng, xen lẫn các hoạt động dân gian như hát chèo, chơi cờ người, thi đấu vật… tạo nên không khí sôi nổi, linh thiêng và ấm áp tình làng nghĩa xóm.
Xếp hạng di tích
Với giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng, quần thể đình – đền Thọ Am đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1992. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị lâu dài mà di tích này mang lại cho cộng đồng địa phương cũng như nền văn hóa dân tộc.
Tham khảo
- Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 2), Nxb Hà Nội.
