Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Gia Miêu, thuộc Gia Miêu ngoại trang, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, trấn Thanh Hoa xưa, nay thuộc thôn Gia Miêu, xã Hà Long, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hoá, cách trung tâm thành phố khoảng 45km. Gia Miêu là một ngôi làng cổ, được xem là nơi phát tích của dòng họ Nguyễn Phước và vương triều Nguyễn, vương triều quân chủ cuối cùng trong lịch sử Việt Nam.
Đình thờ thành hoàng làng là Nguyễn Công Duẩn – một công thần thời Bình ngô vệ quốc, có nhiều công trạng được vua Lê Thái Tổ phong làm Thái bảo Hoành Công.
Lịch sử và nhân vật
Xưa kia, đình Gia Miêu chỉ là ngôi nhà tranh có ba gian, sau đó đình Gia Miêu được vua Gia Long cho xây dựng lại với quy mô rộng và khang trang hơn. Được biết thời gian xây dựng cùng thời với khu lăng miếu Triệu Tường, vào năm (1804-1806), thế kỷ XIX, để tưởng nhớ về vùng đất Quý hương, phát tích của vương triều Nguyễn.
Năm 2020, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ra quyết định tu bổ, tôn tạo lại di tích lịch sử Đình Gia Miêu, một công trình gắn liền với những giá trị văn hóa sâu sắc và lịch sử hào hùng của mảnh đất này.
Nguyễn Công Duẩn
Nguyễn Công Duẩn sinh vào khoảng đầu thập niên 80 thế kỷ XIV, thuộc chi Gia Miêu ngoại trang, huyện Tống Sơn, ông sinh được 10 người con (7 trai và 3 gái). Ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn từ sớm và có công lao to lớn đối với thắng lợi của cuộc khởi nghĩa trên cương vị là người cung cấp quân lương cho nghĩa quân từ khi Lê Lợi hội quân ở Lam Sơn (1418), khi nghĩa quân tạm lánh ở núi Linh Sơn (Chí Linh), muôn vàn thiếu thốn (1419), đến khi Lê Lợi trẩy quân từ Nghệ An ra Bắc bao vây thành Đông Quan (1426) hay trong trận mai phục giết chết Liễu Thăng ở Chi Lăng, v.v..
Năm Mậu Thân (1428), Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, thiết lập vương triều Lê, miếu hiệu về sau là Lê Thái Tổ. Năm Kỷ Dậu (1429), Lê Thái Tổ ban lệnh chỉ, cho phép Nguyễn Công Duẩn được sở hữu số ruộng của các thế gia triều trước mà nay không người nối dõi tại Đỗ trang của huyện nhà (tức huyện Tống Sơn) cùng với ruộng đất hoang phế, ban thưởng làm tài sản riêng tổng cộng gồm 477 mẫu 5 sào (四 百 柒 拾 柒 畝 五 高) … Dưới triều Lê sơ, Nguyễn Công Duẩn trải nhiều chức quan, khi mất được phong tặng Thái bảo Hoành Quốc công.
Những đóng góp của Nguyễn Công Duẩn trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, đặc biệt là di tích lịch sử Đình Gia Miêu, đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người dân và các thế hệ sau này.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Gia Miêu là một công trình kiến trúc gỗ với mặt bằng xây dựng có diện tích 374,8m² nằm quay về hướng Tây, trên một khu đất rộng, là cánh đồng lúa của dân địa phương, phía sau đình là núi Thiên Tôn và núi Giăng Lăng (núi Triệu Tường).
Đình có kiến trúc chữ Đinh, gồm năm gian hai chái, năm gian giữa là lối ra vào với hệ thống cửa bức bàn được bưng kín, hai gian đầu hồi được xây kín, giữa trổ cửa sổ chữ thọ. Bên trong đình, kết cấu vì kèo chủ yếu là theo kiểu “Chồng rường, kẻ bẩy”, các vì nóc, xà đai, kẻ bẩy, đường diềm được chạm khắc tỉ mỉ, cầu kỳ các linh vật như: rồng, lân, rùa, hươu, chim sẻ, thạch sùng. Trong Hậu cung là gian thờ thành hoàng làng, được bày biện các đồ thờ cúng, bộ bát bửu trang nghiêm, hệ thống cửa võng chạm lộng hoạ tiết chim muông, hoa lá. Phía trên cửa võng có treo hoành phi 萬古英雷/Vạn Cổ Anh Linh và hai bên cột treo câu đối bằng chữ hán. Một đặc điểm rõ nét trong kết cấu kiến trúc và nghệ thuật trang trí ở đình Gia Miêu có một mối quan hệ thống nhất với nhau, đó là sự kết hợp giữa kiến trúc và điêu khắc là đặc điểm bao trùm toàn bộ công trình.
Bộ mái gồm bốn mái, lợp ngói mũi hài, bờ nóc của tiền đường được trang trí công phu hoa chanh, nổi cao chính giữa nóc là hình lưỡng long chầu nguyệt. Các góc đầu đao hình rồng uốn cong, bờ guột là hình sư tử. Nổi bật là phần khu đĩ được chạm nổi hình hổ phù tinh xảo.
Bên cạnh Đình Chính là ngôi nhà ba gian hai chái, mang nét kiến trúc truyền thống với mái ngói mũi hài. Mỗi gian phòng trong nhà đều được bài trí đơn giản với những bộ bàn ghế gỗ, bàn thờ nhỏ để phục vụ việc cúng lễ. Tại đây, du khách có thể nghỉ ngơi sau hành trình dài, chuẩn bị những lễ vật để dâng lên Phật.
Sự kiện và lễ hội
Năm 2023 tại Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa cùng với Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam đã tổ chức đồng thời hai hội thảo khoa học: “Nghiên cứu phục dựng Lễ hội Gia Miếu – Triệu Tường tại xã Hà Long, huyện Hà Trung” và “Phục dựng, xây dựng mới Lễ hội Phủ Trịnh ở xã Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa”.
Xếp hạng
Với quy mô kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc còn lại thì đình Gia Miêu được xem như là một công trình tiêu biểu của kiến trúc thời Nguyễn ở Thanh Hóa. Xứng đáng là một công trình kiến trúc nghệ thuật đẹp, tiêu biểu trong những ngôi đình đẹp nhất đồng bằng Bắc Bộ và vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh còn đến ngày nay.
Đình Gia Miêu được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận di tích lịch sử văn hóa Quốc gia năm 2000.
Tài liệu tham khảo
- Di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa, Nxb Thanh Hoá (2019)
- Tên làng xã Thanh Hóa tập II, Nxb Thanh Hoá (2001)
- Nguyễn Đức Nhuệ, Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 – 2022
- Lưu Minh Trị (2004), Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam, tập II, Nxb Hà Nội.
