Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Gia Thụy và gò Mộ Tổ thuộc phường Gia Thụy, quận Long Biên, thành phố Hà Nội. Đây là một vùng đất có bề dày lịch sử, nằm trong khu vực cư trú của cư dân Việt cổ từ thời dựng nước.
Lịch sử và nhân vật
Đình Gia Thụy là công trình tín ngưỡng quan trọng của làng Gia Thụy, gắn liền với việc thờ phụng các vị Thành hoàng – bốn vị tướng thời An Dương Vương. Song song với đó, gò Mộ Tổ trong làng được coi là nơi yên nghỉ linh thiêng của các ngài. Địa danh Gia Thụy đã trải qua nhiều thay đổi về hành chính: thời Lê thuộc trấn Kinh Bắc; thời Nguyễn nằm trong tổng Gia Thụy, huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, tỉnh Bắc Ninh; sau Cách mạng tháng Tám 1945 thuộc xã Tiến Bộ; năm 1955 đổi thành xã Gia Thụy; và từ năm 2003 thuộc quận Long Biên, Hà Nội.
Căn cứ vào thần tích do quan nghè Đông các đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm Hồng Phúc (1572), đình thờ bốn anh em tướng lĩnh đã chiến đấu anh dũng chống quân Triệu Đà: Trung Thành, Đông Lương, Thung Vinh và Quý Nương. Khi Loa thành thất thủ, ba người anh bị thương nặng và hy sinh trên đường chạy về phía nam, đến đất Gia Thụy. Người em gái là Quý Nương đã ôm xác các anh đặt xuống giếng Bưởi rồi trẫm mình để giữ trọn khí tiết. Từ đó, dân làng lập đền thờ và coi gò Giếng Bưởi là “gò Mộ Tổ”.
Bia đá xưa còn ghi lại bài thơ Nôm khắc sâu trong tâm thức dân gian:
Thuở Triệu Đà cướp nước
Ngày thất thủ Loa thành có bốn đức anh linh
Hưng binh chống xâm lược
Tới đây cũng tự họa
Giếng Bưởi mùi đùn lên
Đất nước ghi dấu thiêng
Bền như vầng nhật nguyệt.
Các vị được triều Trần phong là thượng đẳng phúc thần, trở thành biểu tượng trung liệt. Đến năm 1972, ngôi đình cổ đã bị bom B52 phá hủy, song dấu tích và ký ức về các nhân vật lịch sử cùng tấm gương hy sinh bất khuất vẫn còn lưu truyền trong dân gian.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Gia Thụy từng là một công trình kiến trúc bề thế, nổi tiếng từ thời Lê Trung hưng. Tuy nhiên, vào năm 1972, đình bị bom B52 phá hủy hoàn toàn. Nhân dân địa phương đã quyên góp xây lại theo kiến trúc truyền thống. Hiện nay, đình quay về hướng đông nam, với bố cục gồm Nghi môn, sân gạch rộng và Đại đình theo hình chữ “đinh” (Tiền tế – Hậu cung). Hậu cung có hai gian nhà dọc, nơi đặt bệ thờ bốn vị Thành hoàng cùng tượng thờ Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn.
Gò Mộ Tổ nằm cách đình khoảng 100m về phía tây bắc, là một gò đất cao, xung quanh có vườn cây cổ thụ. Trước gò là hai trụ biểu trang trí tứ linh, giữa có bình phong hình cuốn thư, phía sau là bậc thang dẫn lên bàn thờ trên đỉnh gò.
Hiện vật
Hiện nay, đình Gia Thụy còn lưu giữ nhiều di vật quý, gồm long ngai, bài vị, án văn, choé sứ, bát hương, phần lớn mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX. Đặc biệt, một hương án gỗ sơn son thiếp vàng chạm tứ linh, hổ phù, long mã thuộc phong cách thế kỷ XX. Ngoài ra, còn có hoành phi khắc “Hộ quốc tỷ dân” (Giúp nước cứu dân) và đôi câu đối ca ngợi công lao của bốn vị tướng.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội đình Gia Thụy, theo lời kể của các bậc cao niên, vốn là một trong những lễ hội lớn của vùng Kinh Bắc trước năm 1940, thu hút đông đảo nhân dân từ nhiều làng lân cận như Bác Cầu, Gia Thượng, Ngọc Lâm, Ái Mộ, Thạch Cầu, Thượng Cát… tham gia. Người có công lớn trong việc đứng ra tổ chức là cụ Hậu Lâm, với sự hỗ trợ của bà Lụy – con gái cụ, vốn là vợ của một quan phủ toàn quyền, đã xin phép để con dân ba miền Trung, Nam, Bắc được nghỉ ba ngày trở về dự hội. Đại hội thường được tổ chức năm năm một lần, diễn ra từ mồng 9 đến 12 tháng Hai âm lịch. Trước đó một tháng, dân làng đã họp bàn tại đình để phân công vai hiệu, chuẩn bị ban tế, ban lễ.
Ngày chính hội 10 tháng Hai là ngày tiệc thánh với đám rước quy mô lớn, quy tụ hàng trăm người. Đi đầu là cờ tiết mao, cờ ngũ sắc, cờ ngũ phương tung bay phấp phới, tiếp đến là đoàn người khiêng chóe nước, trống khẩu, trống bản, bốn cô gái múa sênh tiền, cùng ba con ngựa hồng bánh gỗ và đội hình mang lộ bộ, bát bửu, chấp kích. Đội bát âm tấu khúc “Lưu thủy hành vân” rộn ràng. Long đình do tám chàng trai thay nhau khiêng, trang phục áo the, quần lĩnh, khăn xếp, giày vải Chi Long, theo sau là kiệu bát công rước ba bài vị thánh, cùng hai mươi bốn cô gái nữ quan mặc áo mớ ba, khăn vàng, thắt lưng hoa lý, đi hài, thay phiên nhau kiệu. Quan viên, bô lão, chức sắc cùng dự, ai có phẩm hàm thì có lọng che, theo hầu có người mang trầu thuốc. Đội múa rồng uốn lượn rướn cao, tạo nên cảnh tượng vừa linh thiêng vừa rực rỡ. Đám rước đến đầu làng Yên Tân (Ngọc Thụy) thì dừng lại để đón kiệu thánh bà từ đền Yên Tân, sau đó giao kiệu rồi cùng trở về. Khi qua gò Mộ Tổ, kiệu thường bay lượn, biểu hiện sự hiển linh.
Phần hội kéo dài trong ba ngày, với nhiều trò diễn dân gian phong phú. Tuồng “Mỵ Châu – Trọng Thủy” do đoàn Châu Phong biểu diễn, cùng các trò chơi như đu bay, tổ tôm điếm, cờ người. Hát ca trù thường mời giáo phường Lỗ Khê đến biểu diễn, sau hồi trống chiêng dồn dập, người quản giáp đánh trống ba hồi, cất cao bài “Giáo trống”, tiếp theo là “Giáo hương” cùng các đào nương múa dâng hoa tiến thánh. Đặc biệt, bài ca tôn vinh thánh bà – người anh hùng dân tộc – vẫn vang vọng với những câu:
… Vua tôi lâm cảnh hiểm nguy
Cổ Loa thành chốn biên thùy thê lương.
Bà cùng huynh đệ mở đường
Phá vây đưa đức An Vương qua đò.
Mặc cho sóng lớn gió to
Thuyền nan chèo chống thét to diệt thù.
Nhị Hà như một chiến khu
Mai phục tiến đánh, quân thù thất kinh.
Ba anh dù có hy sinh
Bà quyết liều chết một mình không lui.
Đánh cho đến phút cuối đời
Thù nhà nợ nước, đất trời chứng minh.
Lễ hội đình Gia Thụy vì vậy không chỉ là dịp tưởng nhớ công đức thánh bà mà còn là ngày hội văn hóa lớn, nơi hội tụ niềm tin, tình đoàn kết và bản sắc truyền thống của cộng đồng.
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc, đình Gia Thụy – gò Mộ Tổ đã được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia vào năm 1991.
Tham khảo
Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 1), Nxb Hà Nội.
