Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Làng Gạo hay còn gọi là đình làng Hà Lan, nằm ở thôn Đoài Thôn, xã Hà Lan, thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa, cách thành phố Thanh Hoá khoảng 45km. Ngôi đình thờ Thái úy Tô Hiến Thành, một danh tướng dưới triều Lý, có công lớn trong việc bảo vệ đất nước và củng cố nền chính trị ổn định.
Lịch sử và nhân vật
Trong cuốn Đại Việt Sử Ký Toàn Thư có viết:
“Tháng 11, vua sai Tô Hiến thành làm Đô tướng, Đỗ An Di làm phó, đem 2 vạn quân đi tuần các nơi ven biển tây nam, để giữ yên miền biên giới. Vua thân đi tiễn đến cửa biển Thần Đầu ở Đại An (nay là cửa biển Thần Phù) mới trở về.”
Tô Hiến Thành giao cánh quân bộ của Đỗ An Di đến vùng Thanh Đớn, điền Đoái, Điền Đông (Hà Lan) lập hành cung và truyền cho dân chúng nghênh đón xa giá vua Lý Anh Tông. Thời gian lưu lại vùng Làng Đoài, Làng Đông, nay là xã Hà Lan (Bỉm Sơn) Thanh Đớn nay là xã Hà Thanh (Hà Trung), Tô Hiến Thành lệnh cho chức dịch của làng miễn thuế 3 năm cho dân sở tại, lại cho thầy thuốc giỏi là Tống Quốc Sư chữa bệnh dịch tả đang hoành hành trong vùng, Ngài cho dân khai hoang lập ấp, cho quân tiễu trừ giặc biển quấy nhiễu. Ngài còn cấp tiền cho dân chài nghèo khó đóng thuyền, mua lưới làm phương tiện chài lưới sinh sống
Tô Hiến Thành mất vào tháng 6 năm Kỷ Hợi (1179), để ghi nhớ ân đức của Ngài, nhân dân Làng Đông, Làng Đoài (Hà Lan) lập đền thờ và tôn vinh Thái úy Tô Đại liêu Tô Hiến Thành và Tống Quốc Sư làm Thành hoàng của làng, Đến triều Lê, nhà Vua cảm kích trước tấm lòng trung nghĩa của Ngài, đã phong Thần hiệu cho Ngài là Tô Đại Liêu Phúc Thần.
Đến đầu triều Nguyễn (Thời Gia Long) Vì có một người con gái họ Vũ người làng Gạo xinh đẹp được tuyển vào Huế làm cung phi, nên triều đình nhà Nguyễn cấp tiền của, gỗ lạt để dân chúng tôn tạo ngôi đình to lớn khang trang bề thế hơn.
Đặc biệt, hàng chữ Nho được khắc ghi trên thanh thượng lương gian giữa của cung tiền tế cho biết đình làng Gạo được khởi công tôn tạo vào năm 1804 (đời vua Gia Long năm thứ 3) và hoàn thành vào năm 1806.
Theo tương truyền thì ngôi đình xưa xây dựng quy mô nhỏ bé với 3 gian cung tiền tế và một gian hậu cung, tựa lưng vào núi Ba Dội mặt hướng ra dòng sông Tống.
Trải qua thời gian lịch sử, đình làng Gạo đã xuống cấp nghiêm trọng, vì vậy đầu năm 2017, được sự quan tâm của chính quyền các cấp, nhiều tổ chức, cá nhân, đình làng Gạo đã được hạ giải thực hiện dự án đầu tư trùng tu, tôn tạo, đáp ứng nhu cầu đời sống văn hóa tâm linh của đông đảo Nhân dân trong và ngoài tỉnh.
Thái uý Tô Hiến Thành
Vua Lý Anh Tông mở khoa thi chọn người tài giỏi đức độ bổ làm quan phò vua giúp nước, Tô Hiến Thành ứng thí, trúng luôn Tứ kỳ Thái học sinh (tức Tiến sĩ) vào năm Mậu Ngọ (1138). Vua phong cho Tô Hiến Thành chức quan Vĩnh Lộc Đại phu.
Ông làm quan được hai năm thì thân phụ là Tô Trung Công cáo quan về quê. Tô Hiến Thành xin với vua về phụng dưỡng song thân. Vua Lý Anh Tông ban vàng bạc gấm vóc hơn 100 cân. Ông cảm tạ bệ hạ đem về phụng dưỡng cha mẹ và trích một phần cho dân xã Điềm Xá. Cha mẹ Tô Hiến Thành mất. Sau khi mãn tang song thân, ông trở lại nhận chức tại triều đình. Ông được vua Lý Anh Tông phong chức Đô Chiêu sứ.
Trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư có viết lại Tô Hiến Thành được triều đình phong với nhiều mỹ tự khác nhau:
“Mùa hạ, tháng 5, Ngưu Hồng và Ai Lao làm phản. Sai Tô Hiến Thành đi đánh, bắt được người và trâu ngựa voi, vàng bạc châu báu rất nhiều. Phong Hiến Thành làm Thái uý.”
“Tháng 11, vua sai Tô Hiến thành làm Đô tướng, Đỗ An Di làm phó, đem 2 vạn quân đi tuần các nơi ven biển tây nam, để giữ yên miền biên giới. Vua thân đi tiễn đến cửa biển Thần Đầu ở Đại An (nay là cửa biển Thần Phù) mới trở về”.
“Ất Mùi, [Thiên Cảm Chí Bảo] năm thứ 2 [1175] , (Tống Thuần Hy năm thứ 2). ùa xân, tháng giêng, sách lập long Trát làm Hoàng thái tử, ở đông cung. Phong Tô Hiến Thành làm Nhập nội kiểm hiệu thái phó bình chương quân quốc trọng sự, tước vương, giúp đỡ đông cung.”
“1232 Tô Hiến Thành là Thái úy triều Lý Cao Tông, nhận di mệnh Cao Tông phò vua nhỏ là Long Cán lên nối ngôi mới 3 tuổi.”
Tô Hiến Thành không chỉ có công phò vua giúp nước cứu dân, mà còn có công lớn đối với dân xã Điềm Xá và các làng xã lân cận. Ông là người tổ chức dân khai phá đất bãi bồi ven sông Hoàng Long lập ra các trại Đồng Vàng, Xuân Lai, An Thái (nay thuộc xã Gia Tiến) Thần Thiệu (nay thuộc xã Gia Tân) v.v..
Kiến trúc cảnh quan
Đình Làng Gạo hiện tọa lạc giữa trung tâm khu dân cư sinh sống, bao quanh là cây cối xanh tươi, phía trước là một ao sen hình bán nguyệt. Kiến trúc của đình mang đậm dấu ấn thời Nguyễn, thể hiện qua từng chi tiết, từ cổng đến các phần cấu kiện trong đình.
Cổng đình được xây dựng với bốn trụ đá xanh (theo kiểu Nghi Môn), mỗi đầu trụ khắc hình tứ linh, hệ thống cửa gỗ kiểu bức bàn làm từ gỗ lim chắc chắn. Bước qua cổng là một khoảng sân rộng rãi, lát gạch bát đỏ, nơi dân làng tổ chức các nghi lễ tôn nghiêm, cũng như các trò chơi, trò diễn dân gian vào dịp hội làng.
Đình có kết cấu hình chữ Đinh (J), gồm 5 gian cung tiền tế, nơi diễn ra các lễ cúng tế quan trọng hàng năm, các cột đình, vì kèo, rui, mè đều làm từ gỗ ngát, với cột cái có đường kính gần 0,5m và cột quân có đường kính 10,3m, được kê trên những hòn đá tảng tròn được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Các vì kèo được thiết kế theo kiểu chồng rường, kẻ bẩy, có trang trí hoa văn, họa tiết rất chi tiết và tỉ mỉ.
Gian Hậu Cung phía sau là nơi thờ các vị thần Hoàng. Trên các ban thờ là những ngai thờ và bài vị của các thần như: Thái úy Tô Đại Liêu – Tô Hiến Thành, Thần Tống Sơn Quốc Sư – người đã cứu chữa bệnh dịch tả cho dân làng, và Bản thổ Thượng trụ Quốc công Trần Cao Sơn – người có công cung cấp nước tưới cho các cánh đồng của làng. Ngoài ra, còn có ngai thờ bà Phi triều Nguyễn họ Vũ, hiện nay ở Làng Gạo hiện vẫn gìn giữ nhiều sắc phong của các vị thần này.
Mái đình lợp ngói âm dương, trên đỉnh mái là hình lưỡng long chầu nguyệt, hai đầu đỉnh đốc được đắp bát đao ôm vào giữa, và các góc mái được trang trí bát đao cong vút, tạo nên một tổng thể kiến trúc hài hòa và ấn tượng.
Sự kiện và lễ hội
Đình Làng Gạo không chỉ là nơi thờ Thành hoàng làng, mà còn là không gian sinh hoạt, văn hóa chung của cộng đồng. Chính vì vậy, hằng năm, vào ngày 15 tháng 8 (Âm lịch), nhân dân xã Hà Lan và các vùng lân cận tổ chức lễ tế tại đình Làng Gạo nhằm tưởng nhớ và tri ân công đức to lớn của Thần Tô Hiến Thành, Thần Tống Quốc Sư và bà Phi Triều Nguyễn – những người đã có công lớn với đất nước, với dân tộc.
Lễ hội được tổ chức trang trọng với các nghi lễ truyền thống như mộc dục, cáo yết, tế thần… Bên cạnh đó, phần hội sôi động diễn ra tại sân đình với nhiều trò chơi dân gian hấp dẫn như đánh vật, đá cầu, múa võ, kéo co, đánh cờ… Lễ hội diễn ra với niềm hân hoan của nhân dân với mong ước thần linh phù trợ cho Nhân dân có cuộc sống hiền hòa, ấm no.
Xếp hạng
Đình làng Gạo được công nhận là Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia theo Quyết định số 57/QĐ-BVHTT, ngày 18 tháng 01 năm 1993.
Tài liệu tham khảo
- Di sản văn hoá tỉnh Thanh Hoá, Nxb Thanh Hoá (2019)
- Phan Huy Lê – Đại Việt sử ký toàn thư
- Đỗ Danh Gia, Địa Danh Ninh Bình Trong Tục Ngữ Ca Dao, Nxb Mỹ Thuật
