Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Mai Dịch, là cách gọi tên theo địa danh làng Mai Dịch, nằm ở đường Hồ Tùng Mậu, phường Mai Dịch, quận Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội. Làng Mai Dịch xưa vốn là một phần của đất Dịch Vọng, sau này mới tách ra thành làng riêng biệt.
Đình làng Mai Dịch thờ vị thần hậu Lý Nam Đế (571-602), tên huý là Lý Phật Tử, một tướng tài ba dưới triều vua Lý Nam Đế. Ông được ghi nhận là người có công lớn trong cuộc khởi nghĩa chống lại ách thống trị của nhà Lương, góp phần quan trọng trong việc giành lại độc lập cho đất nước và xây dựng nhà nước Vạn Xuân. Ngài được các triều đại phong kiến sắc phong là Bậc Quốc Vương, Thiên Tử – Thượng Đằng Phúc Thần.
Từ trung tâm Thủ đô Hà Nội, bạn di chuyển theo hướng Tây từ Cầu Giấy, đến đoạn đường Hồ Tùng Mậu (cung đường Ql 32 về Sơn tây). Khi đi qua khu vực này sẽ thấy di tích cổ đình làng Mai Dịch, nằm ngay ven đường.
Lịch sử và nhân vật
Tuy chưa có tư liệu nào ghi chép lại được lịch sử chính xác thời gian xây dựng ngôi đình, nhưng theo nhân dân địa phương, Đình Mai Dịch là một di tích lịch sử – văn hóa quan trọng của vùng đất này và được xây dựng vào thế kỷ 17, có từ thời nhà Lê và được tôn vinh là nơi thờ Lý Phật Tử.
Đình Mai Dịch không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng mà còn gắn liền với các sự kiện cách mạng.
Vào tối ngày 17-8-1945, tại Đình Mai Dịch, Mặt trận Việt Minh xã đã tổ chức cuộc mít tinh toàn dân để phát động khởi nghĩa, giải tán chính quyền Nhật và thành lập chính quyền Cách mạng lâm thời. Ngoài ra, trong thời kỳ thực dân Pháp chiếm đóng Hà Nội, đình Mai Dịch đã trở thành một cơ sở bí mật, nơi trú ẩn của các cán bộ cách mạng, những người hoạt động bí mật, nắm tình hình địch và chỉ đạo chiến tranh du kích. Những đóng góp quan trọng này đã góp phần vào sự giải phóng Thủ đô.
Đến năm 1993, đình Mai Dịch được tu sửa khang trang hơn và bắt đầu tổ chức lại lễ hội hàng năm, trở thành điểm nhấn văn hóa và lịch sử của khu vực.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Mai Dịch được xây dựng trong khu vực dân cư sinh sống, phía trước đình là con đường Ql32, với khuôn viên rộng, cây cối bao quanh thoát mát. Sân đình rộng rãi, được lát gạch để thuận tiện cho các hoạt động văn hóa, đặc biệt là các buổi hội như hát tuồng, chèo, ca trù…
Đình làm theo kiểu kiến trúc “nội công, ngoại quốc”, có bố cục mặt bằng phía trong hình chữ Công (工), còn phía ngoài có khung bao quanh như bộ Vi (口) bao bên ngoài như ở chữ Quốc (國). Đây là một phong cách đặc trưng của các công trình đình làng truyền thống. Ngôi đình quay hướng nam, hiện tại gồm có: Cổng, Đại Đình, Phương Đình.
Nghi Môn đình Mai Dịch, được xây dạng trụ biểu với 4 trụ có tiết diện vuông, theo kiểu dáng lồng đèn, các mặt trụ đều được khắc chữ Hán chạy dọc thân cột, trên đỉnh được đắp trang trí tỉ mỉ, công phu các hoạ tiết chim phượng toả ra giống kiểu trái giành. Hai bên là hai cổng phụ có kích thước nhỏ và thấp hơn, lối ra vào được uốn mái vòm. Cổng Đình Mai Dịch với thiết kế đơn giản, làm nổi bật vẻ đẹp cổ kính, tạo nên sự đối xứng hài hòa cho tổng thể kiến trúc của đình.
Toà Đại Đình là một công trình kiến trúc nổi bật với thiết kế 5 gian, khung gỗ chắc chắn. Các tường hồi được xây dựng theo kiểu “bít đốc tay ngai”, mang đậm dấu ấn của kiến trúc cổ xưa.
Bên ngoài là Tiền Tế để tổ chức các nghi lễ tế tự, cửa khuôn gỗ được chạm trổ tỉ mỉ, kết hợp với bức bàn ngăn cách, tạo không gian linh thiêng bên trong. Phía sau, toà Đại Đình thông suốt với Phương Đình qua gian giữa, đồng thời cũng là lối vào Hậu Cung ở hai gian bên, giúp không gian trong đình trở nên thông thoáng và hài hòa hơn.
Phương đình tiếp liền phía sau Đại đình, là một kiến trúc gỗ kiểu “chồng diêm” – 2 tầng 8 mái, xinh xắn, có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh chỉ rộng tương đương gian chính của Đại đình.
Phương đình nằm ngay phía sau Đại Đình, là một công trình kiến trúc gỗ được thiết kế theo kiểu “chồng diêm”, với cấu trúc hai tầng và tám mái. Toà nhà có mặt bằng hình vuông, có chiều rộng tương đương với gian chính của Đại đình, mang lại sự cân đối thống nhất cho các hạng mục kiến trúc.
Sau Phương đình là toà Hậu Cung (Cung cấm), nơi tôn vinh và thờ cúng vị Thần hoàng làng. Toà Hậu cung là một nếp nhà ba gian, có kiến trúc và kết cấu vì kèo tương tự như Đại đình, nhưng có kích thước nhỏ hơn và thấp hơn. Bên trong Hậu Cung, phía bộ khung mái với những bức cốn chạm nổi hình mặt hổ phù lớn.
Nền nhà được lát bằng gạch Bát Tràng, ơ giữa xây dựng một bệ thờ lớn đặt long ngai, bài vị của đức Thánh cùng các đồ tế khí khác, thể hiện lòng thành kính và tôn thờ của cộng đồng đối với thần linh.
Mái đình được lợp ngói mũi hài, các góc đầu đao uốn cong với hình rồng, ở giữa bờ nóc có gắn hình hổ phù cõng nhật.
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm Đình Mai Dịch tổ chức các Đại Lễ vào dịp : Tết Nguyên Đán, Lễ Hội Truyền Thống – 12 tháng 2 và Lễ Vu Lan – rằm tháng 7 âm lịch. Đình tổ chức các Tiểu Lễ vào ngày mồng một và rằm hàng tháng âm lịch.
Đặc biệt cứ đến ngày 12 tháng hai âm lịch, dân làng Mai Dịch lại tổ chức lễ hội tại Đình Mai Dịch. Đây không chỉ là dịp để người dân địa phương bày tỏ lòng biết ơn đối với vị thánh của làng mà còn là dịp để thể hiện các giá trị văn hóa, truyền thống đặc sắc của cộng đồng. Các hoạt động trong lễ hội rất đa dạng và phong phú, bao gồm:
Lễ rước kiệu: Đây là nghi thức quan trọng trong lễ hội, với đoàn rước kiệu trang trọng, gồm nhiều người dân trong làng, diễu hành quanh khu vực đình, thể hiện sự kính trọng đối với Đức thánh Lý Phật Tử.
Các nghi thức tế lễ: Được thực hiện trong đình với sự tham gia của các bậc cao niên trong làng và các chức sắc tôn thờ, với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình yên.
Các trò chơi dân gian: Lễ hội còn có nhiều trò chơi truyền thống như đấu vật, cờ người, múa lân, múa rồng, cùng với các hoạt động thể thao, thi đấu vui vẻ để tạo không khí sôi động và vui tươi cho cộng đồng.
Biểu diễn nghệ thuật: Các tiết mục văn nghệ, múa hát dân gian, như hát chèo, hát quan họ, thường được tổ chức trong lễ hội, thể hiện đậm đà bản sắc văn hóa của làng Mai Dịch.
Hiện vật
Đình Tây Tựu hiện nay còn lưu giữ được nhiều di vật quý như:
Tấm bia đá dựng bên trái ngoài hiên đình “Cung phụng bi ký” lập năm Cảnh Hưng thứ 21 (1760), bia có nội dung ghi tên những người cung tiến cho đình trong đó có Trung uý Bảng Trung bá Nguyễn Đình Bảng và vợ là Nguyễn Thị Bao Cung tiến 24 quan và quy định phụng sự thành hoàng trong các ngày hội đám tế lễ, hoạt động của giáo phường, trách nhiệm của các giáp trong làng v.v…
Đây được xem là một di vật có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu phong tục tế lễ và các nghi thức trong hội đám thời Lê Mạt, là minh chứng cho những nghi lễ truyền thống, phản ánh đời sống văn hóa, tâm linh của cộng đồng dân cư vào thời kỳ đó.
Ngoài ra, đình còn lưu được một số đạo sắc phong cho thành hoàng của Vua Quang Trung năm thứ 5 (1793) hai đạo sắc của vua Thiệu Trị nhà Nguyễn năm thứ nhất (1841) và năm thứ 6 (1847), hai đạo sắc của vua Tự Đức năm thứ ba (1851) và năm thứ 33 (1851).
Xếp hạng
Đình Mai Dịch đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật năm 1995.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Loan, Nguyễn Hoài, Nguyễn Tuệ (2002), Từ điển đường phố Hà Nội, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Đỗ Thỉnh (2000), Địa chí vùng ven Thăng Long, Nxb Văn hoá Thông tin.
