Đình, nghè Mai Động (Hoàng Mai, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Đình và nghè Mai Động hiện tọa lạc tại ngõ 254 phố Tam Trinh, thuộc phường Mai Động, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội. Khu vực này nguyên là làng cổ Mai Động – một làng trại xưa ở phía nam thành Thăng Long, từng thuộc huyện Thanh Đàm, sau là Thanh Trì, rồi chuyển qua nhiều đơn vị hành chính như huyện Hoàn Long (Hà Đông), quận VII (Hà Nội) và nay thuộc quận Hoàng Mai. Làng Mai Động xưa nổi tiếng với hội vật truyền thống và nghề làm đậu Mơ, phản ánh đời sống văn hóa đậm đà bản sắc dân gian.

Lịch sử và nhân vật

Đình và nghè Mai Động thờ Đô úy Nguyễn Tam Trinh – một danh tướng thời Hai Bà Trưng. Ông vốn người Thanh Hóa, sinh ra và trưởng thành tại một lò vật ở huyện Đông Sơn, sau đến hương Cổ Mai (Mai Động ngày nay) mở trường dạy văn võ bên bờ sông Kim Ngưu. Năm 40, hưởng ứng khởi nghĩa Hai Bà Trưng, ông đem 300 tráng đinh tham gia khởi nghĩa, được phong Đô úy, chỉ huy đánh Luy Lâu, góp phần vào thắng lợi ban đầu của cuộc khởi nghĩa. Năm 43, khi Mã Viện đem quân sang đàn áp, ông được giao trấn giữ Long Biên, chiến đấu đến cùng và hy sinh ngày 10 tháng Hai tại xứ Gò Đống (nay là Cầu Voi). Sau khi mất, dân làng lập đình thờ ông làm thành hoàng, tôn là “cụ tổ vật”. Thời vua Lê Đại Hành, ông được sắc phong “Nam Sơn Tam Trinh Đại vương”.

Kiến trúc cảnh quan

Đình Mai Động được xây dựng theo kiểu chữ “quốc”, với tiền tế 5 gian, thiêu hương 6 gian nối liền hậu cung 3 gian. Phía trước là sân lát gạch Bát Tràng, hai bên là tả – hữu mạc, ngoài cổng có hồ nước và cây đa cổ thụ. Nghi môn có bốn trụ biểu nhìn ra hồ nhỏ hình chữ nhật, có tượng voi chầu thay cho sư tử đá trước kia. Nét chạm khắc trên kiến trúc đình mang phong cách điêu khắc dân gian truyền thống, đơn giản nhưng tinh tế: các đầu dư chạm rồng ngậm ngọc kiểu chạm lộng, các câu đầu có khắc chữ Hán, ghi niên hiệu “Thành Thái Ất Mùi hạ” – dấu mốc đợt đại trùng tu năm 1895. Nghè Mai Động nằm cạnh đình, kiến trúc kiểu chữ “tam”, được dựng năm 1916 thời Duy Tân, gồm tiền tế 5 gian, cung đệ nhị và hậu cung đều 3 gian. Trước nghè có giếng Ngọc, tương truyền là nơi Tam Trinh cùng quân sĩ tắm gội.

Hiện vật

Đình và nghè hiện còn bảo lưu nhiều di vật quý: ở đình có bộ cửa võng lớn chạm rồng chầu nhật, 5 chữ Hán “Chúc Thánh thọ vô cương”; kiệu bát cống sơn son thiếp vàng; bài vị Đức Thánh Tam Trinh và nhiều hoành phi câu đối. Đặc biệt là 5 tấm bia đá cổ ghi chép lịch sử làng Mai Động và công tích của các cá nhân đóng góp trùng tu đình. Tấm bia “Triệu Mai Đình” (1699) cho biết đình có từ thời Lê trung hưng và được quận chúa Trịnh Thị Ngọc Sanh đứng ra hưng công xây dựng lại. Nghè còn có bức hoành khảm trai “Hòa thả binh”, cùng ba hoành phi “Phù Trưng lập quốc”, “Văn vũ thánh thần”, “Thông minh duệ trí” khắc năm 1919. Các hiện vật vừa mang giá trị tín ngưỡng vừa là minh chứng cho truyền thống văn hóa võ nghệ của vùng đất này.

Sự kiện và lễ hội

Hội làng Mai Động được tổ chức hàng năm tại sân đình vào ngày 4, 5, 6 tháng Giêng âm lịch, cạnh đó có mở sới vật với khoảng một trăm đô từ các nơi về dự. Trước kia, sau lễ rước kiệu và tế cáo yết thành hoàng thì các cuộc đấu bắt đầu diễn ra trên gò Đống Vật. Từ khi làng đô thị hóa, phần lớn người xem không thể vào sân mà phải đứng ngoài ngõ nghe tường thuật qua loa phóng thanh.

Xếp hạng

Đình và nghè Mai Động được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1980. Đây là một trong những cụm di tích tiêu biểu còn giữ được nhiều giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật truyền thống ở khu vực Hà Nội. Hiện nay, các công trình này đã trải qua nhiều đợt trùng tu, được bảo tồn trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, góp phần khẳng định vai trò của di sản văn hóa trong đời sống cộng đồng đô thị hiện đại.