Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Phú Viên tọa lạc tại phường Bồ Đề, quận Long Biên, thành phố Hà Nội. Ngôi đình nằm trong quần thể di tích gồm đền Chầu và chùa Bồ Đề, trên khu đất rộng, cao ráo, thoáng mát, nằm sát bờ bắc sông Hồng, được bao bọc bởi hệ thống tường rào và vườn cây ăn quả lâu năm. Khu vực này từng thuộc xã Bồ Đề xưa, bao gồm bốn thôn là Ái Mộ, Lâm Du, Ngọc Lâm và Phú Viên. Trước năm 1945, đây là địa bàn của bốn xã cùng tên, thuộc tổng Gia Thụy, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh. Sau năm 1954, các đơn vị này được hợp nhất thành xã Hồng Tiến, quận 6, ngoại thành Hà Nội. Từ năm 1964, địa danh được đổi thành xã Bồ Đề, huyện Gia Lâm, và đến năm 2004 trở thành phường Bồ Đề, thuộc quận Long Biên.
Lịch sử và nhân vật
Phú Viên là một làng cổ có lịch sử lâu đời. Tên nôm của làng là Bồ Đề, xuất hiện từ khoảng thế kỷ XV, dùng để chỉ vùng đất có hai cây bồ đề cao ngang với tháp Báo Thiên ở Thăng Long. Theo ghi chép sử cũ: “Khi quân xâm lược Minh đóng quân tại thành Đông Quan, vào cuối năm 1427, Lê Lợi đã đặt đại bản doanh tại Bồ Đề, lập các tầng lầu cao trên hai cây bồ đề để quan sát giặc Minh đang bị bao vây trong thành.” Sau chiến thắng, vua Lê từng đặt triều đình ở đây trước khi tiến vào thành cũ. Dưới các triều đại phong kiến, khu vực dinh Bồ Đề cũ nhiều lần được xây dựng hành cung, trạm dịch, trạm bệnh; hình thành nên bến nước Bồ Đề, bến đò Bồ Đề – một trong “8 cảnh đẹp của Thăng Long vào các thế kỷ XVII – XVIII”. Để tưởng nhớ vùng đất lịch sử này, xã Hồng Tiến được đổi tên thành xã Bồ Đề.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Phú Viên nằm liền kề đền Chầu và thuộc cụm di tích có bố cục hài hòa với cảnh quan tự nhiên. Từ ngoài vào, du khách sẽ bắt gặp hệ thống cổng, sân, nghi môn dẫn vào khu chính điện. Đình thờ đức Linh Lang – con của hoàng hậu Minh Đức và vua Trần Thánh Tông. Theo truyền tích: “Ngài xuất gia năm 20 tuổi, là người thông minh, học rộng, tài cao, giỏi kinh kệ, thuyết pháp… Khi quân Nguyên bằng mọi ngả vào cướp nước, Ngài nói: ‘Nam nhi sinh ở trên đời phải có chí khí… nếu không dấn mình cứu nước thì sao có tên trong sử sách để truyền mai sau’”. Sau khi được vua cha chuẩn y, ông cùng Trần Nhật Duật, Trần Hưng Đạo chiêu mộ nghĩa binh đánh giặc. Sau chiến thắng, vua phong ông là “Dâm Đàm đại vương” và ghi nhận công trạng phù giúp dân chống thiên tai. Dưới triều đại nào, ngài cũng được ban sắc phong tôn vinh.
Hiện vật
Đình hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá phản ánh truyền thống thờ cúng và nghệ thuật điêu khắc cổ. Tiêu biểu là 7 đạo sắc phong được các triều đại ban cho đức Linh Lang, xác lập vị trí của ngài là Thành hoàng làng. Ngoài ra, đình còn bảo tồn nguyên vẹn hệ thống long ngai, bài vị, mũ thờ, bát bửu, nhang án, cửa võng… được chế tác công phu theo phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Nhiều hoành phi, câu đối có giá trị nội dung và mỹ thuật cũng được bảo lưu tốt, với nội dung ca ngợi công lao của vị thần được thờ phụng.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, đình Phú Viên tổ chức các nghi lễ truyền thống để tưởng niệm và tri ân đức Linh Lang đại vương theo tập quán của các làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ, lễ hội thường gắn với ngày mất hoặc ngày được sắc phong của vị Thành hoàng. Ngoài ra, người dân địa phương duy trì việc hương khói quanh năm, nhất là vào các ngày sóc vọng và dịp Tết Nguyên đán.
Xếp hạng
Mặc dù hiện tại chưa có thông tin chính thức về việc đình Phú Viên được xếp hạng di tích cấp thành phố hoặc quốc gia, nhưng đình nằm trong cụm di tích có giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu của phường Bồ Đề, quận Long Biên. Việc tu sửa lớn vào năm 2004 do nhân dân địa phương thực hiện đã góp phần bảo tồn công trình và thể hiện tinh thần gìn giữ di sản của cộng đồng.
