Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Phú Xuyên nằm ở thôn Phú Xuyên, xã Phú Châu, huyện Ba Vì, Hà Nội; cách cổng làng vào khoảng 300m.
Lịch sử và nhân vật
Đình Phú Xuyên, được xây dựng vào năm Canh Thìn (1640), là nơi thờ hai vị tướng Bùi Đôn và Bùi Chân, những anh hùng đã góp công lớn trong cuộc kháng chiến chống giặc Minh thế kỷ XV. Khi giặc Minh vây hãm làng Phú Xuyên, hai anh em Bùi Đôn và Bùi Chân đã không ngại nguy hiểm, dẫn dắt dân binh chiến đấu dũng cảm để bảo vệ dân làng và giải vây cho Nguyễn Trãi. Cả hai đã đã chiến đấu và hy sinh anh dũng vào sáng ngày 6 tháng Hai năm Đinh Dậu (1417). Sau khi đất nước giành lại độc lập, vua Lê Thái Tổ đã truy tặng cho hai ông danh hiệu “Quận công tả bộ lang suý” và “Quận công hữu bộ lang suý” để ghi nhận công lao của họ. Để tri ân và tưởng nhớ hai vị anh hùng, dân làng Phú Xuyên đã dựng đình thờ, miếu thờ tại khu Cổng Lão. Cả khu di tích đình Phú Xuyên và miếu thờ đều gắn liền với hai vị tướng có công lớn trong việc “護國庇民” (Bảo vệ đất nước, che chở nhân dân).
Kiến trúc cảnh quan
Đình Phú Xuyên là ngôi đình cổ lớn, đẹp với một tổng thể hài hoà: Ao sen, Nghi môn, Tả Hữu mạc, Đại đình và Hậu Cung.
Nghi Môn xây bằng gạch, kiểu cổng vòm cuốn với các lá mái uốn, đao cong thanh thoát.
Hai nhà Tả, Hữu mạc nằm hai bên sân đình đều gồm 5 gian nhỏ, tường xây, đầu hồi bít đốc, mặt quay ra sân, lòng nhà để trống. Phía sân sau là khu đình chữ “đinh” ra đời từ thời Lê và được tu bổ vào các giai đoạn sau.
Hậu cung là nhà dọc gồm 3 gian, tạo ra chiều sâu; được xây tường vây kín và kết nối với Đại Bái thành hình chữ “đinh” (hình chuôi vồ). Đại bái của ngôi đình được xây dựng với cấu trúc ba gian hai dĩ, có kích thước dài 15,5m và rộng 11,5m, không có vách gỗ, tạo ra không gian mở rất thoáng rộng, phía trước chính điện là có cửa gỗ bức bàn. Mái đình lợp bốn lá nái trải rộng, các góc đao uốn cong mềm mại, mô phỏng hình dáng rồng. Cả công trình được hỗ trợ bởi bốn bộ vì chính theo kiểu chồng rường giá chiêng hạ kẻ, với bảy hiện trên sáu hàng cột vững chãi, tạo nên sự kiên cố và bền vững cho ngôi đình.
Phía sau Đại Bái là Hậu Cung, kéo dài bốn gian và nối liền với không gian chính, có thang gỗ bắc nối lên khám thờ, nơi đặt long ngai và bài vị của hai vị Thành hoàng. Hậu Cung được thiết kế theo kiểu hai tầng chồng diêm, với hai lớp mái, tạo sự trang nghiêm và hài hòa. Nếu Hậu Cung được xây kín, với sàn cao và trở thành cung cấm, thì không gian Đại Bái lại mở rộng và thoáng đãng, phù hợp cho các hoạt động sinh hoạt văn hóa và nghi lễ của cộng đồng.
Khác với sự kín đáo của Hậu Cung, không gian Đại Bái là nơi các nghệ sĩ dân gian thể hiện tài năng. Bộ khung của ngôi đình, với những chi tiết đục mạch lạc, tạo thành các tác phẩm nghệ thuật độc đáo mang đậm phong cách thế kỷ XVII. Trên má thân kẻ bẩy, các hoa văn vân xoắn, đao mác, đầu rường chạm hình mây cụm cách điệu và đầu dư chạm hình đầu rồng thể hiện sự tinh xảo trong từng chi tiết. Đặc biệt, các bức cốn chạm khắc những đề tài phong phú như đấu vật, cày bằng voi, rồng ổ, cửu long tranh châu, Đường Tăng đi thỉnh kinh, tiên nữ… Những tác phẩm này không chỉ là minh chứng cho tài nghệ của các nghệ nhân, mà còn phản ánh sự giao thoa giữa nghệ thuật dân gian và những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Hiện vật
Hiện nay, kiến trúc đình còn lưu giữ được nhiều nét cổ kính của kiến trúc cổ truyền với nhiều bức chạm khắc và tượng tròn đặc sắc của thế kỷ XVII.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội làng Phú Xuyên, được tổ chức vào ngày 15 tháng Hai âm lịch hàng năm, từ lâu đã nổi tiếng với câu nói “Nhất vui là hội Phú Xuyên”. Đặc biệt, cứ mỗi ba năm, lễ hội lại được tổ chức quy mô lớn hơn, gọi là đại lễ hội, vào các năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi. Đây là dịp để đông đảo khách thập phương từ khắp nơi về tham gia, tạo nên không khí náo nhiệt, hân hoan trong cộng đồng làng Phú Xuyên.
Mỗi lần đại lễ hội diễn ra, không chỉ là dịp để mọi người quây quần vui vẻ, mà còn là thời gian để thực hiện những nghi lễ tôn nghiêm, mang đậm bản sắc văn hóa dân gian. Một trong những nghi thức đặc sắc của lễ hội là lễ bơi thuyền ra giữa sông Hồng để lấy nước làm lễ thánh. Theo truyền thống, nước dùng để cúng phải được lấy từ chính giữa dòng sông Hồng, và người đại diện cho dân làng ra sông lấy nước phải là một bô lão uy tín, có đức độ trong làng. Nghi thức rước nước về đình rất trang trọng, với những đoàn rước cờ, trống, phường bát âm, múa sinh tiền, và những kiệu long đình uy nghi, kiệu chóe nước, kiệu nón gậy, đặc biệt là kiệu “Bế ngư thần quan” (thần cá chép) – tất cả đều thể hiện lòng thành kính và tôn trọng.
Khi đoàn rước vào Hậu Cung, hai bô lão cùng hai nam thanh, hai nữ tú sẽ dâng nước lên ban thờ thánh. Cụ Phong chia sẻ rằng nghi lễ dâng nước có nguồn gốc từ xa xưa, là cách để người dân cầu nguyện sự phù hộ của đức thánh cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống yên ổn. Một phần không thể thiếu trong lễ hội là lễ đón lão tại chùa, nhằm tri ân và tôn vinh những bô lão đức cao vọng trọng, những người có công lao lớn đối với cộng đồng.
Sau phần lễ là các hoạt động hội, mang đậm nét văn hóa dân gian và sự vui tươi của cộng đồng. Trong các năm đại lễ hội, nhiều trò chơi thú vị được tổ chức như thi bơi thuyền, bơi bắt vịt trên ao đình, thi vượt cầu bắc qua ao, thi thắt nón nhanh và đẹp… Đặc biệt, để làm mới không khí lễ hội, ban tổ chức mời các đoàn nghệ thuật và diễn viên chuyên nghiệp về biểu diễn, tạo nên một không gian văn hóa phong phú, hấp dẫn và đầy sắc màu mới mẻ cho lễ hội truyền thống này.
Xếp hạng
Đình được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật năm 1990.
Tài liệu tham khảo
- Trung Minh, “Độc đáo đình làng Phú Xuyên”, Báo Hà Nội mới, ngày 24/01/2021.
- Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội danh thắng và di tích, tập 1, Nxb Hà Nội.
