Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Phương Quế tọa lạc tại thôn Phương Quế, xã Liên Phương, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Công trình nằm ở vị trí trung tâm làng, gần khu vực chợ Xép và bên cạnh dòng sông, thuận lợi về mặt giao thông thủy bộ, đồng thời giữ vai trò là không gian sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng dân cư địa phương.
Lịch sử và nhân vật
Đình Phương Quế thờ Cao Sơn đại vương, một vị nhân thần có công lao lớn với dân làng, được thờ phụng như Thành hoàng. Theo truyền thuyết dân gian được lưu truyền qua các thế hệ, Cao Sơn đại vương có tên thật là Hiển, tự là Cửu Trường, sinh ra vào ngày 16 tháng ba âm lịch tại đất Bảo Sơn, quận Quảng Nam, nước Đại Minh. Ngài là con của một gia đình họ Cao, sinh ra đã có dung mạo khôi ngô, tính cách anh tuấn, trí tuệ xuất chúng, thông hiểu các sách Nho giáo và tinh thông “ngũ kinh”. Từ khi còn nhỏ, ngài đã thể hiện tư chất khác thường, sớm thành tài và đỗ đạt cao trong các kỳ thi của triều đình nhà Minh. Cụ thể, vào năm 27 tuổi, ngài đỗ kỳ thi Hương, sau đó tiếp tục đỗ hai lần tiến sĩ trong kỳ thi Đình năm Khánh Lịch thứ 6 triều Minh. Nhờ tài năng kiệt xuất, ngài được bổ nhiệm giữ chức Thừa tướng, rồi Đại thừa tướng, nắm quyền Nguyên soái, và được giao trách nhiệm dẹp loạn. Sau khi hoàn thành sứ mệnh và trở về, ông được triều đình ân phong và cho nghỉ hưu khi tuổi đã ngoài 70.
Trong thời gian du ngoạn, ngài dừng chân tại vùng đất Phương Quế, nhận thấy đây là nơi có sơn thủy hữu tình, đất đai màu mỡ, đời sống dân cư thanh bình, nông nghiệp phát triển. Tại đây, ông đã hướng dẫn người dân trồng lúa, khai hoang, phát triển đời sống kinh tế nông nghiệp. Sau đó, ngài tiếp tục cuộc hành trình du ngoạn những nơi “sơn kỳ thủy tú”. Khi ngài qua đời, nhà vua tưởng nhớ công đức và sự nghiệp giáo hóa của ông nên đã truy phong là “Cao Sơn Quốc chúa đại vương”, ban tên thuỵ là “Trung Trinh”, chính thức xác lập vai trò thần linh bảo trợ của ngài đối với vùng đất Phương Quế. Sự tích và huyền thoại về ông được ghi nhớ sâu sắc trong tâm thức dân gian, trở thành biểu tượng tinh thần và tín ngưỡng của cộng đồng cư dân địa phương.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Phương Quế là một công trình kiến trúc truyền thống có quy mô lớn, với đầy đủ các hạng mục gồm: Nghi môn, Đại bái, Tả hữu hành lang, Trung cung và Hậu cung, phản ánh tư duy tổ chức không gian tín ngưỡng chặt chẽ của người xưa.
Nghi môn là một trong những điểm nhấn đặc sắc nhất, có quy mô đồ sộ với ba lối đi chính, được xây cao, thoáng, thiên về chiều cao. Kiến trúc tầng hai của Nghi môn có cầu thang gạch dẫn lên từ hai bên, gợi nhớ tới kiến trúc cửa Ngọ Môn tại Cố đô Huế. Giữa hai tầng được thiết kế khoảng trống trang trí các tích cổ – những hình chạm khắc truyền tải điển tích văn hóa. Tầng trên gồm ba gian, mỗi gian đều trổ cửa, được thiết kế để tạo sự bề thế và linh thiêng. Nghi môn có tổng cộng 12 trụ biểu lớn nhỏ, tạo thế đối xứng và uy nghiêm.
Qua Nghi môn là khoảng sân gạch rộng, dẫn đến tòa Đại bái – trung tâm sinh hoạt tế tự của đình. Đại bái gồm 5 gian 2 chái, mái lợp ngói ri truyền thống, hai đầu hồi bít đốc, bờ chảy xây giật cấp. Không gian nội thất chia làm 4 hàng cột với kết cấu vì kèo kiểu “giá chiêng kẻ suốt”, tạo nên hệ thống khung gỗ chắc chắn, có độ bền cao. Gian giữa bài trí các yếu tố nghi lễ gồm hoành phi, câu đối, nhang án và các đồ thờ tự cổ kính. Đặc biệt, cửa võng có niên đại thế kỷ XVII là hiện vật quý giá, minh chứng cho sự lâu đời của đình. Các mảng chạm khắc gỗ trên đầu dư, bức cốn, và bảy hiện mang phong cách nghệ thuật từ thời Lê đến thời Nguyễn, thể hiện trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ cao của nghệ nhân dân gian.
Tả hữu hành lang và Trung cung nối tiếp tạo kết cấu hình chữ “tam”, góp phần hoàn thiện không gian kiến trúc. Phía sau là Hậu cung, gồm 3 gian, xây theo kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ri, các cấu kiện gỗ của bộ vì được bào trơn, đóng bén, mang tính vững chãi và trang nghiêm, đáp ứng yêu cầu về độ bền và thẩm mỹ của công trình thờ tự cổ truyền.
Hiện vật
Đình hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị, gồm: hai bộ kiệu thời Lê, hai bức hoành phi thời Nguyễn, hai bộ long ngai và bài vị thời Lê, bia đá “Hậu thần bị kỉ” lập năm Gia Long nguyên niên (1802), chuông đồng “Hà Hồi tổng lục xã đồng phụng sự” đúc năm Duy Tân thứ hai (1902), và 22 đạo sắc phong từ Hoằng Định năm thứ 10 (1610) đến Duy Tân năm thứ 3 (1909), cùng nhiều di vật khác.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội đình Phương Quế được tổ chức thường niên từ ngày 12 đến ngày 16 tháng ba âm lịch, trong đó ngày 15 là ngày chính hội, tương ứng với ngày sinh của đức Thành hoàng – Cao Sơn đại vương. Lễ hội mang đậm dấu ấn dân gian, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng truyền thống của địa phương.
Xếp hạng
Đình Phương Quế đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tây (cũ) xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa vào năm 2008, thể hiện sự ghi nhận chính thức về giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa tiêu biểu của ngôi đình trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.
Tham khảo
Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 1), Nxb Hà Nội.
