Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Thượng Đồng tọa lạc tại thôn Thượng Đồng, xã Yên Tiến, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định trước đây, nay thuộc địa phận xã Vạn Thắng, tỉnh Ninh Bình. Đình là nơi thờ Đinh Tiên Hoàng, vị anh hùng dân tộc, được tôn vinh làm Thành hoàng làng.
Lịch sử và nhân vật
Đình Thượng Đồng là nơi thờ vua Đinh Tiên Hoàng, gắn liền với một vùng đất giàu truyền thống lịch sử và cách mạng. Cách đây hơn một nghìn năm, khu vực này thuộc phường Quán Đổ, giữ vị trí chiến lược quan trọng, gần biển, thuận lợi cho giao thông và phát triển kinh tế, đồng thời là địa bàn trù phú, đông dân cư.
Trong thời kỳ loạn 12 sứ quân, sứ quân Phạm Bạch Hổ vốn chiếm giữ vùng Đằng Châu (nay thuộc huyện Kim Động, tỉnh Hải Dương) do liên tiếp thất bại trong các cuộc xung đột giữa các thế lực cát cứ đã phải rút dần về phía Nam và dừng chân tại vùng đất này để lập căn cứ mới. Tuy có lợi thế về địa thế và kinh tế, song do thế lực suy yếu, kỷ luật quân đội lỏng lẻo, binh lính thường xuyên cướp bóc, gây nhiều oán hờn trong nhân dân địa phương.
Trước tình cảnh đó, hai anh em ruột là Đinh Đức Đạt và Đinh Đức Thông, người phường Lư Châu (nay là thôn Cát Đằng, cùng xã với thôn Thượng Đồng), đã dấy binh hưởng ứng và theo phò Đinh Bộ Lĩnh. Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của nhân dân trong vùng. Chỉ trong thời gian ngắn, Đinh Bộ Lĩnh đã đánh tan cánh quân của Phạm Bạch Hổ cùng các sứ quân khác, hoàn thành sự nghiệp thống nhất đất nước, mở ra triều đại nhà Đinh.
Theo truyền ngôn địa phương, khu vực đình Thượng Đồng ngày nay chính là nơi vua Đinh Tiên Hoàng từng đóng quân. Dấu tích của thời kỳ này vẫn còn lưu lại qua nhiều địa danh như cánh đồng Kiệu, nơi đặt kiệu của nhà vua, cánh đồng Khăm, nơi quân giặc mắc mưu và bị tiêu diệt, khu mả Vạn, nơi chôn cất nhiều quân lính của đối phương. Sau khi đất nước thái bình, để tưởng nhớ công lao to lớn của vua Đinh, nhân dân đã lập đình thờ, hương khói phụng sự qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt sau Hiệp ước năm 1884 khi nước ta rơi vào ách thống trị của thực dân Pháp, phong trào đấu tranh chống xâm lược đã bùng lên mạnh mẽ trên khắp cả nước, nhất là sau khi có Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi phát ra. Tại làng Thượng Đồng, dưới sự chỉ đạo của Phạm Trung Thứ, nhân dân đã tích cực chuẩn bị lực lượng khởi nghĩa. Đình làng trở thành nơi luyện tập võ nghệ, rèn đúc vũ khí, tích trữ lương thực, các đội dân binh ngày đêm luyện binh diễn võ trong tiếng trống chiêng hùng tráng.
Sáng ngày 10 tháng 12 năm 1889, một toán quân địch từ thành Ninh Bình kéo đến tấn công làng Thượng Đồng. Nghĩa quân đã anh dũng chiến đấu, chém chết tên thiếu úy Sô-đờ-rông ngay từ đầu trận và làm bị thương nặng tên thiếu úy Mô-ganh, buộc quân Pháp phải rút chạy, cuộc khởi nghĩa này gây tiếng vang lớn trong vùng.
Trong tập ghi chép về tình hình Bắc Kỳ giai đoạn 1884-1892, cố đạo Ruy-gi-ni-ê đã phải thừa nhận:
Phong Doanh, Ý Yên là hai huyện rối loạn nhất và làng Thượng Đồng đã trở thành trung tâm của cuộc phiến loạn.
Ý Yên nói chung và Thượng Đồng nói riêng còn là quê hương của nhiều chí sĩ yêu nước tiêu biểu như Lã Xuân Oai, người đã kiên cường chống Pháp và bị đày ra Côn Đảo, hay Tống Văn Trân, người đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp cách mạng.
Trong thời kỳ xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa, đình Thượng Đồng tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, xã hội của địa phương. Ngày 13 tháng 8 năm 1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về thăm nơi đây. Năm đó, vụ chiêm của địa phương đạt kết quả vượt trội, tăng 59 tấn thóc so với vụ trước. Đình cũng là nơi thành lập hợp tác xã sản xuất nông nghiệp đầu tiên của tỉnh, đồng thời là hợp tác xã thí điểm của miền Bắc. Bác Hồ đã về dự và động viên Đại hội sản xuất nông nghiệp của tỉnh tổ chức tại đình.
Mười hai năm sau, vào trưa mùng Hai Tết Canh Tuất, Tổng Bí thư Lê Duẩn tiếp tục về thăm đình Thượng Đồng. Tại nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng đứng nói chuyện với nhân dân, đồng chí đã trồng một cây đa lưu niệm. Ngày nay, cây đa đã lớn, tán rộng, cành lá sum suê, tỏa bóng mát xuống sân đình, góp phần làm tăng thêm vẻ đẹp cổ kính và linh thiêng của di tích.
Đình Thượng Đồng là một ngôi đình cổ kính nằm ở trung tâm làng không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của cộng đồng mà còn là chứng nhân cho những chặng đường lịch sử hào hùng của dân tộc. Truyền thống ấy đến nay vẫn được nhân dân địa phương trân trọng gìn giữ và phát huy, góp phần xây dựng quê hương ngày càng văn minh, giàu đẹp.
Qua thời gian ngôi đình đã xuống cấp, đình đã được tu sửa lại những hạng mục bị hư hỏng nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc cổ.
Trải qua thời gian, ngôi đình đã có dấu hiệu xuống cấp và đã nhiều lần tu sửa, tuy nhiên, vẫn gìn giữ nguyên vẹn bố cục và phong cách kiến trúc cổ truyền của di tích. Đình Thượng Đồng hiện mang đậm phong cách thời Nguyễn, ngoài ra qua các mảng chạm khắc và hình thức tổng thể, vẫn có thể nhận thấy dấu ấn của kiến trúc thời hậu Lê, với những đặc trưng tiêu biểu của phong cách xây dựng từ thế kỷ XVIII trở về trước, được kế thừa và phỏng theo trong các lần trùng tu sau này.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Thượng Đồng tọa lạc tại trung tâm khu dân cư của làng, trên một khu đất cao ráo, rộng rãi. Cổng đình được xây dựng giản dị với hai trụ cột, phía trên đổ mái và lợp ngói, nối liền là hệ thống tường bao khép kín tạo nên một không gian riêng biệt, trang nghiêm cho khuôn viên đình.
Đình quay mặt hướng ra hồ nước, trước mặt đình là một hồ nước lớn, giữa hồ dựng tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh, được nối từ sân đình bắc ngang qua bằng cây cầu dẫn tới tượng đài. Công trình tượng đài gồm bốn cột trụ, hai tầng mái, các mặt để thoáng không xây tường, ở trung tâm là tượng Bác Hồ đứng trong tư thế trang nghiêm.
Trong khuôn viên sân đình nổi bật là cây đa cổ thụ có từ lâu đời, thân lớn, tán xòe rộng, cành lá sum suê xanh tốt, tỏa bóng mát xuống sân đình. Dưới gốc đa dựng hai tấm bia đá khắc chữ Quốc ngữ, ghi lại sự kiện Tổng Bí thư Lê Duẩn về thăm đình Thượng Đồng. Bên cạnh là một đài tưởng niệm, gồm bốn cột trụ, hai tầng tám mái, bên trong đặt một tấm bia đá ghi lại những người đã có công đức với đình.
Về tổng thể kiến trúc, đình Thượng Đồng được xây dựng theo bố cục chữ Nhị (=) , gồm hai nếp nhà: Tiền Tế và Hậu cung, mỗi nếp năm gian, nằm trên cùng 1 nền, hai mái giáp nhau. Nhà Tiền Tế có kết cấu khung gỗ lim vững chắc, gồm sáu vì kèo kiểu chồng rường giá chiêng, đặt trên hệ thống bốn hàng cột (hai cột cái bên trong, hai cột con bên ngoài), toàn bộ chân cột đặt trên chân tảng đá. Các mảng chạm khắc ở Tiền Tế được trang trí với những đường lượn mềm mại, họa tiết mây, hoa lá cách điệu trang trí ở đầu bẩy, đầu xà. Ở mỗi gian trang trí hệ thống cửa võng được chạm lộng tinh xảo với các đề như hổ phù, rồng lửa, mây cuốn, dây lá cách điệu, cuồng lửa, tất cả đều được sơn son thếp vàng rực rỡ. Tại gian giữa đặt ban thờ công đồng, phía sau là Hậu cung, được ngăn cách bằng hệ cửa gỗ, hai bên có cửa đi vào bên trong.
Hậu Cung nằm bên trong sau lớp cửa ngăn cách, gian giữa được đóng khung gỗ, mặt trước lắp kính, bên trong đặt tượng thờ; hai gian bên là ban thờ đặt ngai thờ. Kết cấu vì kèo tại đây thuộc kiểu quá giang – kèo cầu, được bổ sung thêm hai trụ, tạo nên hệ khung khỏe, gọn và tiết kiệm vật liệu. Gian giữa Chính cung nổi bật với bốn đầu dư chạm khắc công phu hình đầu rồng, mỗi đầu dư mang một dáng vẻ khác nhau. Đặc biệt, tại đây còn lưu giữ một mảng chạm khắc rồng thời hậu Lê (khoảng thế kỷ XVIII), được sơn son thếp vàng, có giá trị cao về mặt nghệ thuật. Hình tượng rồng lớn, nhỏ được bố cục đan xen hài hòa, chạm lộng tạo mảng sáng – tối sinh động, làm nổi bật toàn bộ không gian thờ tự.
Phía trên mái Hậu Cung được làm 4 mái, được đắp lưỡng long chầu.
Đình Thượng Đồng hiện nay mang đậm phong cách kiến trúc thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Tuy nhiên, qua kiểu dáng tổng thể và đặc biệt là các mảng chạm khắc, dấu ấn kiến trúc thời hậu Lê thế kỷ XVIII vẫn còn được bảo lưu rõ nét. Tổng thể công trình thể hiện bản sắc kiến trúc truyền thống Việt Nam, hài hòa, bền vững và giàu giá trị thẩm mỹ, là kết tinh của truyền thống xây dựng và nghệ thuật tạo hình của cha ông qua nhiều thế hệ.
Xếp hạng
Với truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời, ngày 2/4/1991, Bộ Văn hóa và Thông tin đã cấp bằng công nhận đình Thượng Đồng là di tích lịch sử quốc gia.
Tài liệu tham khảo
- Ban quản lý di tích và Danh thắng tỉnh Nam Định, Di tích lịch sử tỉnh Nam Định, Nxb Văn hóa dân tộc (2008).
- Đình Thượng Đồng – Di tích LSVH Quốc gia mỏi mắt chờ tu bổ tôn tạo chống đổ sập, Kênh youtube La Nguyen Bao Tv.
- Đình Thượng Đồng – Di tích lịch sử Quốc gia, Báo Ngày mới online
- Trịnh Quang Khanh (chủ biên), 1994, Nam Hà Danh thắng và di tích, Nxb Nam Hà.
- PGS.TS. Nguyễn Quang Ngọc (chủ biên) 2003, Địa chí Nam Định, Nxb Chính trị Quốc gia.
