Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Từ Am tọa lạc tại xã Thanh Thùy, huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội. Ngôi đình thuộc địa bàn làng Từ Am xưa, vốn có tên gọi cổ là trại Am. Vị trí này nằm gần sông Tô Lịch, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thờ cúng và gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Lịch sử và nhân vật
Đình Từ Am là nơi thờ phụng Đông Hải phu nhân, một vị Thượng đẳng phúc thần, đồng thời là một trong ba nhân vật linh thiêng được thờ ở ba làng: Rùa Thượng, Rùa Hạ và Từ Am. Theo truyền tích, Đông Hải phu nhân cùng bọc sinh ra với hai vị thành hoàng là An Duy đại vương và Hữu Sơn đại vương. Bà là người có công lao to lớn với dân với nước, sau khi hóa tại sông Tô Lịch, nhân dân làng Từ Am đã lập đình để tôn thờ và tưởng nhớ công đức của bà.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Từ Am được xây dựng theo kiểu kiến trúc truyền thống hình chữ “đinh”, quay theo hướng tây bắc, mặt chính nhìn ra sông Tô Lịch. Quần thể di tích gồm ba hạng mục chính: Nghi môn, Đại bái và Hậu cung. Nghi môn được thiết kế hai tầng tám mái, gồm một cửa chính và hai cửa phụ, có tường bao quanh. Đại bái là ngôi nhà năm gian, đầu hồi bít đốc, mái lợp ngói ri. Bên trong, gian giữa sử dụng hệ thống vì kèo kiểu “chồng rường con nhị”; các cấu kiện như cột trốn, hoành, rường cụt mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Trên thượng lương còn ghi rõ niên đại xây dựng vào triều Nguyễn, dưới thời vua Thành Thái năm thứ 13 (1901). Hai bộ vì hồi làm kiểu “kèo hồi”, trang trí đơn giản với các họa tiết chạm nổi hình rồng, lân, mai, trúc, cúc hoá long.
Hiện vật
Hậu cung của đình gồm hai gian nhà dọc, là nơi bài trí các hiện vật thờ tự quan trọng. Bộ kiệu được chạm trổ tinh xảo thể hiện phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Ngoài ra, bên trong còn đặt long ngai và bài vị mang giá trị thẩm mỹ và lịch sử cao. Các di vật quý như bát hương gốm Thổ Hà, hương án gốm có chạm trổ tinh xảo cũng được bảo tồn tại đây, góp phần phản ánh sinh động đời sống tín ngưỡng cũng như trình độ nghệ thuật truyền thống của địa phương.
Sự kiện và lễ hội
Đình Từ Am là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của người dân trong vùng. Tại đây, hằng năm diễn ra các nghi lễ thờ thành hoàng và các hoạt động lễ hội truyền thống nhằm tưởng nhớ công lao của Đông Hải phu nhân và các vị thần được thờ chung. Tuy nhiên, các tài liệu cụ thể về thời điểm tổ chức lễ hội chưa được ghi nhận đầy đủ.
Xếp hạng
Với giá trị nổi bật về mặt lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, Đình Từ Am đã được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật vào năm 1991. Việc xếp hạng này khẳng định vị thế của đình trong hệ thống di sản văn hóa dân tộc, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị của di tích trong bối cảnh phát triển hiện nay.
Tham khảo
- Lưu Minh Trị, (2011), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 2), Nxb Hà Nội.
