Tên gọi và vị trí địa lý
Hang động Pê Răng Ky nằm trong khối núi đá vôi Pỉn Pàng, thuộc thôn Pê Răng Ky, xã Huổi Só, tỉnh Điện Biên (nay là xã Tủa Thàng, tỉnh Điện Biên). Hang nằm dưới chân vách núi đá vôi, trong khu vực có địa hình núi cao đặc trưng của vùng Tây Bắc, được bao quanh bởi hệ thống núi đá và thảm thực vật tự nhiên còn tương đối nguyên vẹn..
Tên gọi Pê Răng Ky có nguồn gốc từ địa danh truyền thống của cộng đồng cư dân địa phương, gắn với tên bản và khu vực nơi hang động tọa lạc. Hiện nay, Hang động Pê Răng Ky là một trong những danh thắng tự nhiên tiêu biểu của tỉnh Điện Biên, có giá trị trong nghiên cứu địa chất, địa mạo karst và cảnh quan tự nhiên vùng núi Tây Bắc.
Kiến trúc cảnh quan
Hang động Pê Răng Ky nằm trong khối núi đá vôi Pỉn Pàng, phía trước cửa hang là khu rừng tự nhiên còn tương đối nguyên sinh. Hang có chiều sâu khoảng 800m, cửa hang quay về hướng Bắc, rộng khoảng 1,2m và cao khoảng 1,4m. Hang được hình thành trong quá trình phát triển địa hình karst, với sự hòa tan và kết tủa cacbonat qua thời gian dài, tạo nên hệ thống thạch nhũ, măng đá, cột đá và rèm đá có giá trị tiêu biểu về địa chất và cảnh quan.
Toàn bộ hang động được chia thành ba khoang chính.
Khoang thứ nhất có chiều sâu khoảng 388m, chiều rộng trung bình khoảng 17m và chiều cao từ 8–10m. Ngay phía bên trái cửa hang có hai ngách phụ với chiều sâu lần lượt khoảng 12m và 50m. Nền hang chủ yếu là các cột đá và măng đá có kích thước lớn, một số cột đá có đường kính khoảng 1,2m và chiều cao đạt tới 10m. Hai bên vách hang phân bố nhiều dải thạch nhũ màu xám phát triển liên kết với nhau thành các cấu trúc uốn lượn. Trần hang là nơi tập trung nhiều khối nhũ đá và măng đá có hình thái đa dạng, phản ánh quá trình kết tinh khoáng chất diễn ra liên tục trong điều kiện môi trường hang động.
Khoang thứ hai nằm cao hơn khoang thứ nhất khoảng 2m, có chiều sâu khoảng 226m, chiều rộng dao động từ 37–101m và chiều cao vòm từ 17–36m. Không gian khoang rộng, nền hang phân bố nhiều khối thạch nhũ màu trắng và xanh xám phát triển thành các cột đá, măng đá và khối kết tụ với hình dạng phong phú. Hai bên vách và trần hang xuất hiện nhiều dải đá và cột nhũ lớn; một số khối đá rỗng khi tác động cơ học có khả năng phát ra âm thanh khác nhau, phản ánh đặc điểm cấu tạo của hệ thống đá trong hang. Đây là khu vực có mật độ phân bố thạch nhũ dày, tạo nên giá trị nổi bật về mặt địa chất và cảnh quan.
Khoang thứ ba có cấu trúc phức tạp hơn hai khoang trước. Từ cửa khoang, không gian mở rộng dần rồi hình thành nhiều ngách phụ và các lối thông tự nhiên, trong đó có một đoạn tạo thành vòng khép kín trước khi thu hẹp về cuối hang. Khoang có chiều sâu khoảng 202m, chiều rộng từ 20–49m và chiều cao trung bình từ 20–25m. Trần hang phát triển nhiều cụm thạch nhũ lớn, trong khi nền hang là các khối đá có kích thước lớn, bề mặt gồ ghề và phân cắt tự nhiên. Hệ thống cột đá, măng đá và rèm đá phân bố dày đặc, tạo thành những cụm kiến tạo có giá trị nghiên cứu về quá trình phát triển địa hình karst. Cuối khoang xuất hiện một hồ nước tự nhiên rộng khoảng 8m, nước trong và ổn định quanh năm. Bao quanh hồ là nhiều khối thạch nhũ và cột đá với kích thước, hình thái khác nhau, góp phần làm tăng giá trị cảnh quan và tính đa dạng của cấu trúc hang động.
Với quy mô tương đối lớn, cấu trúc ba khoang rõ rệt cùng hệ thống thạch nhũ, măng đá và cột đá còn bảo tồn khá nguyên vẹn, Hang động Pê Răng Ky là một trong những hang động karst tiêu biểu của khu vực Tủa Chùa. Di tích có giá trị đối với nghiên cứu địa chất, địa mạo, quá trình hình thành hang động đá vôi và cảnh quan tự nhiên vùng núi Tây Bắc.
Xếp hạng
Với những giá trị nổi bật về cảnh quan thiên nhiên, địa chất và địa mạo, Hang động Pê Răng Ky đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia theo Quyết định số 5372/QĐ-BVHTTDL ngày 29/12/2017. Việc xếp hạng là cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, đồng thời khẳng định ý nghĩa của Hang động Pê Răng Ky trong hệ thống di sản thiên nhiên của tỉnh Điện Biên.
