Tên gọi và vị trí địa lý
Di chỉ hang mộ Tạng Mè nằm tại bản Lồi, xã Suối Bàng, huyện Vân Hồ (nay thuộc xã Tố Múa, tỉnh Sơn La). Đây là một di chỉ khảo cổ học đặc biệt, nổi tiếng với hệ thống mộ táng bằng gỗ có giá trị lịch sử và khoa học quan trọng.
Lịch sử và nhân vật
Di chỉ hang mộ Tạng Mè là một trong những khu mộ hang tiêu biểu của vùng Tây Bắc, nằm trong quần thể các hang mộ cổ phân bố tại khu vực xã Suối Bàng (nay thuộc xã Tố Múa, tỉnh Sơn La). Từ năm 2007 đến 2013, các nhà khảo cổ học đã nhiều lần tiến hành khảo sát khu vực này và phát hiện nhiều hang chứa quan tài gỗ, phân bố trên các vách núi đá vôi hiểm trở ven sông Đà và các con suối. Mỗi hang có từ 1 đến 36 quan tài, đều được đặt trên những vách đá dựng đứng, gần nguồn nước.
Tại hang Tạng Mè, các nhà khảo cổ phát hiện 30 mộ táng bằng gỗ đinh thối – loại gỗ có độ bền cao, ít bị mối mọt. Kết quả phân tích cacbon phóng xạ (C14) xác định các di cốt có niên đại khoảng 1.240 ± 100 năm, tương ứng với khoảng thế kỷ VIII–X sau Công nguyên. Đây là một trong những phát hiện khảo cổ học quan trọng, góp phần nghiên cứu lịch sử cư trú, đời sống và tập tục mai táng của cư dân cổ ở vùng Tây Bắc.
Việc đặt quan tài trong các hang đá cao, hiểm trở là hình thức mai táng đặc biệt hiếm gặp ở Việt Nam. Các hang mộ thường nằm trên vách núi hướng ra sông, suối, phản ánh quan niệm của cư dân xưa về sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên cũng như những yếu tố tín ngưỡng trong việc lựa chọn nơi an táng.
Bên cạnh các kết quả khảo cổ học, trong dân gian còn lưu truyền nhiều truyền thuyết giải thích nguồn gốc của những mộ hang này. Theo lời kể của các bậc cao niên và thầy mo người Thái ở bản Nà Lồi, xưa kia vùng Suối Bàng là nơi cư trú của người Xá và người Thái. Do xảy ra tranh chấp đất đai, hai cộng đồng đã tổ chức một cuộc thi bắn nỏ để phân định quyền sở hữu vùng đất. Người Thái giành chiến thắng, còn người Xá phải rời đi. Tương truyền, từ đó người Xá không được chôn cất người chết trên vùng đất của người Thái mà phải đưa quan tài lên các hang đá cheo leo để an táng. Mặc dù chưa có cơ sở khoa học để kiểm chứng, truyền thuyết này vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ và góp phần tạo nên nét huyền bí cho di chỉ hang mộ Tạng Mè.
Ngày nay, di chỉ hang mộ Tạng Mè không chỉ là một địa điểm khảo cổ có giá trị mà còn là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của các cộng đồng cư dân cổ ở khu vực Tây Bắc Việt Nam.
Kiến trúc cảnh quan
Di chỉ hang mộ Suối Bàng phân bố trên các dãy núi đá vôi thuộc khu vực xã Tố Múa (trước đây là xã Suối Bàng), trong đó tập trung nhiều nhất tại các hang Khoang Tuống I, Tạng Mè, Nà Lồi, Cưa Bó và Pưa Ta. Các hang đều nằm trên những vách núi cao, hiểm trở, hướng ra các dòng suối hoặc sông Đà, tạo nên một quần thể mộ hang độc đáo hiếm thấy ở Việt Nam.
Hang Tạng Mè là một mái đá tự nhiên cao khoảng 12 m, rộng 17 m, sâu 16 m, bên trong phát hiện 30 quan tài gỗ. Liền kề là hang Nà Lồi, nơi lưu giữ 36 quan tài, trở thành địa điểm có số lượng mộ táng lớn nhất trong quần thể hang mộ Suối Bàng. Ngoài ra, hang Khoang Tuống I còn phát hiện nhiều quan tài gỗ đã bị hư hỏng theo thời gian, trong khi hang Cưa Bó và hang Pưa Ta cũng lưu giữ nhiều mộ táng trên các vách đá ven sông Đà.
Các quan tài đều được chế tác từ gỗ đinh thối – loại gỗ cứng, bền, có khả năng chống mối mọt và chịu được điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Quan tài được làm từ thân cây lớn bổ đôi, khoét rỗng phần giữa để đặt thi hài, sau đó ghép kín bằng hệ thống mộng và chốt gỗ. Hai đầu quan tài thường tạo hình đuôi én hoặc đầu thuyền, một số được chạm khắc hoa văn răng cưa, sóng nước và các đường gờ trang trí, thể hiện trình độ chế tác gỗ khá tinh xảo của cư dân cổ.
Theo kết quả nghiên cứu của Bảo tàng tỉnh Sơn La, các quan tài trong quần thể Suối Bàng có nhiều kích thước và kiểu dáng khác nhau, phản ánh sự đa dạng trong kỹ thuật chế tác và nghi thức mai táng. Bên trong một số quan tài còn phát hiện di cốt người, gồm hộp sọ, xương chi, xương sườn và răng, tạo cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu nhân chủng học và khảo cổ học.
Điểm đặc biệt của hệ thống mộ táng Suối Bàng là quan tài không được chôn dưới đất mà đặt trên các giá đỡ bằng đá hoặc gỗ trong lòng hang, nhiều quan tài được kê bằng các giá đỡ có hình dạng giống sừng trâu, một đầu tựa vào hốc đá, đầu còn lại đặt trên giá đỡ. Hình thức mai táng này vừa tận dụng địa hình tự nhiên của các hang đá, vừa phản ánh quan niệm tín ngưỡng đặc biệt của cư dân cổ về nơi an nghỉ của người đã khuất.
Trải qua hàng thế kỷ cùng tác động của thiên nhiên và con người, phần lớn các quan tài đã bị xê dịch hoặc hư hỏng, tuy nhiên nhiều hiện vật và cấu trúc nguyên gốc vẫn còn được bảo tồn. Với quy mô lớn, số lượng mộ táng phong phú cùng kỹ thuật chế tác đặc sắc, quần thể hang mộ Suối Bàng được đánh giá là một trong những di chỉ mộ hang tiêu biểu và có giá trị khảo cổ học hàng đầu ở Việt Nam, góp phần làm sáng tỏ tập tục mai táng của cư dân cổ vùng Tây Bắc.
Xếp hạng
Ngày 05/3/2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 523/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Hang mộ Tạng Mè (xã Suối Bàng, nay thuộc xã Tố Múa, tỉnh Sơn La) là Di tích khảo cổ cấp quốc gia.
