Tên gọi và vị trí địa lý
Di tích lịch sử Pác Bó tọa lạc tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Đây là địa danh lịch sử đặc biệt gắn liền với hoạt động của Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ năm 1941 đến năm 1945, khi Người trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng Việt Nam sau nhiều năm hoạt động ở nước ngoài.
Pác Bó là một khu di tích cách mạng nằm tại bản Pác Bó, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, đồng thời được xem là điểm khởi đầu của tuyến Đường mòn Hồ Chí Minh huyền thoại. Khu di tích cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 52 km về phía Bắc, nằm giữa không gian núi rừng Việt Bắc hùng vĩ với nhiều địa điểm nổi tiếng như hang Cốc Bó, suối Lê-nin và núi Các Mác. Đây không chỉ là nơi lưu dấu những năm tháng hoạt động cách mạng quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn là biểu tượng tiêu biểu của tinh thần đấu tranh giành độc lập dân tộc trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
Lịch sử và nhân vật
Đầu năm 1941, Hồ Chí Minh với tên gọi Nguyễn Ái Quốc đã cùng năm đồng chí trở về Tổ quốc sau nhiều năm hoạt động cách mạng ở nước ngoài. Khi mới về nước, Người ở tại nhà ông Lý Quốc Súng, sau đó chuyển đến hoạt động và sinh sống tại các địa điểm thuộc Di tích lịch sử Pác Bó như hang Cốc Bó, hang Lũng Lạn và lán Khuổi Nặm. Từ đây, Pác Bó trở thành trung tâm chỉ đạo cách mạng quan trọng của Đảng trong giai đoạn chuẩn bị cho cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Tại lán Khuổi Nặm, từ ngày 10 đến ngày 19/5/1941, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã tổ chức Hội nghị Trung ương lần thứ VIII dưới sự chủ trì của Nguyễn Ái Quốc. Hội nghị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tiến trình cách mạng Việt Nam khi xác định rõ tình hình trong nước và quốc tế, đồng thời đề ra đường lối giải phóng dân tộc phù hợp với yêu cầu lịch sử lúc bấy giờ. Hội nghị quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh, xây dựng căn cứ địa cách mạng, phát triển lực lượng du kích và chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền trên phạm vi cả nước. Đây được xem là bước chuyển hướng chiến lược quan trọng, tạo nền tảng cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Cũng tại lán Khuổi Nặm II, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sáng lập Báo Việt Nam Độc lập nhằm tuyên truyền đường lối cách mạng, nâng cao tinh thần yêu nước và vận động quần chúng tham gia đấu tranh giải phóng dân tộc. Trong thời gian hoạt động tại Pác Bó, Người còn biên soạn nhiều tài liệu chính trị, quân sự và vận động quần chúng có giá trị như “Lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô”, “Cách đánh du kích”, “Điều lệ Đảng”, “Phụ nữ cứu quốc”, “Phụ lão cứu quốc”, “Thanh niên cứu quốc”… Đặc biệt, ngày 06/6/1941, Người viết thư “Kính cáo đồng bào”, kêu gọi toàn dân đoàn kết chống thực dân Pháp, phát xít Nhật và tay sai phản động để giành độc lập, tự do cho dân tộc.
Ngày 22/12/1944, tại khu rừng Rừng Trần Hưng Đạo, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ do Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng của lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam, đặt nền móng cho sự hình thành và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam sau này.
Ngày 04/5/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đoàn cán bộ rời Pác Bó đến Tân Trào để trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng và chuẩn bị cho cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân cả nước đã giành chính quyền thắng lợi, dẫn đến sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 02/9/1945, tiền thân của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam ngày nay.
Kiến trúc cảnh quan
Theo “Quy hoạch tổng thể di tích” đã được phê duyệt, Di tích lịch sử Pác Bó bao gồm nhiều cụm di tích và địa điểm lưu niệm có giá trị đặc biệt về lịch sử cách mạng, gắn liền với hoạt động của Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ năm 1941 đến năm 1945.
Cụm di tích khu vực đầu nguồn
- Hang Cốc Bó: tên gọi theo tiếng Nùng có nghĩa là “đầu nguồn”, rộng khoảng 80m², cửa hang hẹp chỉ vừa một người đi qua. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các cán bộ cách mạng sinh sống và làm việc từ ngày 08/02/1941 đến trung tuần tháng 3/1941. Trong hang hiện vẫn còn lưu giữ bộ bàn ghế nơi Người từng làm việc và dịch các tài liệu quan trọng phục vụ cách mạng.
- Nền nhà ông Lý Quốc Súng: là nơi Bác Hồ ở khi vừa trở về Tổ quốc lãnh đạo cách mạng, từ ngày 28/01 đến ngày 07/02/1941. Ngôi nhà được dựng khoảng năm 1937 theo kiểu nhà sàn truyền thống của đồng bào địa phương.
- Hang Lũng Lạn: là nơi Bác ở và làm việc vào cuối tháng 3/1941, có diện tích khoảng 50m².
- Hang Ngườm Vài: nơi năm 1941, Bác trực tiếp hướng dẫn và kết nạp Đảng cho đồng chí Nông Thị Trưng. Hang rộng khoảng 80m².
- Suối Lê-nin: là con suối nổi tiếng gắn với cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của Bác trong thời gian ở Pác Bó. Người thường ngồi câu cá bên dòng suối này. Đến nay, cảnh quan tự nhiên của di tích vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn.
- Nền nhà ông La Thanh: cơ sở cách mạng quan trọng trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, từng là nơi đón tiếp các đại biểu về dự Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ VIII. Hiện nay chỉ còn nền nhà cũ rộng khoảng 131m² cùng bia giới thiệu di tích.
- Cột mốc 108 (nay là cột mốc số 675): là một trong các cột mốc biên giới Việt – Trung trước đây, được làm bằng đá nguyên khối hình bầu dục, cao khoảng 70 cm, trên thân có khắc chữ Hán và chữ Pháp.
- Khu ruộng Goọc Mu: nơi năm 1940, nhân dân thôn Pác Bó tổ chức lễ cắt máu ăn thề, nguyện một lòng đi theo cách mạng. Đây là dấu mốc thể hiện tinh thần đoàn kết và lòng yêu nước của nhân dân địa phương trong buổi đầu cách mạng.
Các điểm lưu niệm tại khu trung tâm
- Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và sân quảng trường: được xây dựng theo kiến trúc nhà sàn dân tộc trên dãy Linh Sơn, thuộc khu di tích Pác Bó, khánh thành năm 2011. Công trình là nơi tưởng niệm và tổ chức các hoạt động chính trị, văn hóa quan trọng.
- Khu ruộng Nà Chang: có diện tích khoảng 5.000m², là nơi diễn ra cuộc mít tinh đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm và nói chuyện với nhân dân Pác Bó ngày 20/02/1961.
- Ngoài ra, khu trung tâm còn có các công trình phục vụ tham quan và nghiên cứu như nhà trưng bày và nhà đón tiếp khách.
Cụm di tích Kim Đồng
- Mộ Kim Đồng: nằm dưới chân núi Tèo Lài, thuộc làng Nà Mạ. Toàn bộ khu vực được quy hoạch trang nghiêm với tượng đài Kim Đồng, bức tường nghệ thuật và khu mộ của thân mẫu Kim Đồng bên cạnh. Công trình thể hiện sự tri ân đối với người đội trưởng đầu tiên của Đội Nhi đồng cứu quốc.
- Hang Nộc Én: nằm ở dãy núi Phia Đài và Phia U phía sau làng Nà Mạ. Tại đây, tháng 8/1942, Kim Đồng được Bác giao nhiệm vụ liên lạc và bảo vệ cán bộ cách mạng.
- Pò Đoi – Thoong Mạ: là nơi thành lập Đội Nhi đồng cứu quốc ngày 15/5/1941 do Kim Đồng làm đội trưởng. Hiện di tích đã được xây dựng bia lưu niệm ghi dấu sự kiện lịch sử này.
Cụm di tích Bó Bẩm
- Nhà ông Dương Văn Đình: là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thường gặp gỡ, tuyên truyền và nói chuyện với nhân dân về tình cảnh mất nước cũng như con đường cách mạng giải phóng dân tộc.
- Núi Các Mác, suối Lê-nin và hang Đầu Hổ: là nơi nhân dân tỉnh Cao Bằng tổ chức lễ truy điệu Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tháng 9/1969.
Cụm di tích Khuổi Nặm
- Lán Khuổi Nặm: là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc lâu nhất trong thời gian hoạt động tại Pác Bó. Để đảm bảo an toàn, các cán bộ cách mạng còn dựng thêm lán Khuổi Nặm II và III. Lán có vị trí kín đáo, thuận lợi cho việc quan sát và rút lui khi cần thiết. Công trình được dựng theo kiểu nhà sàn dân tộc với diện tích khoảng 12m² và hiện đã được trùng tu bảo tồn.
- Hang Slí Điếng và hang Diêm Tiêu: là những địa điểm được sử dụng làm hòm thư bí mật trong giai đoạn 1941 – 1945, phục vụ công tác liên lạc và hoạt động cách mạng bí mật của cán bộ Việt Minh.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, Di tích lịch sử Pác Bó được xem là một trong những địa danh cách mạng tiêu biểu của Việt Nam, gắn liền với hoạt động của Hồ Chí Minh trong thời kỳ chuẩn bị cho cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc. Khu di tích không chỉ lưu giữ nhiều dấu tích quan trọng của cách mạng Việt Nam giai đoạn 1941 – 1945 mà còn phản ánh giá trị to lớn về giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng và ý chí đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam.
Ghi nhận những giá trị tiêu biểu đó, ngày 10/05/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử Pác Bó là Di tích Quốc gia đặc biệt. Đây là sự khẳng định tầm vóc lịch sử và ý nghĩa quan trọng của khu di tích trong hệ thống di sản văn hóa và lịch sử cách mạng Việt Nam.
